مسجد ایاصوفیه ترابزون ۲۰۲۶: وضعیت فعلی، تاریخچه و قوانین بازدید

آخرین به‌روزرسانی: ۱۱ مهر ۱۴۰۵ (۳ اکتبر ۲۰۲۶) — این راهنما بر پایه ویکی‌پدیای انگلیسی و ترکی (بازبینی‌شده در ۳ اکتبر ۲۰۲۶)، گزارش‌های خبری سی‌ان‌ان ترک، تکویم و استقلال درباره بازگشایی ۲۸ و ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۰، گزارش‌های سال ۲۰۱۳ هوریت و فیدس و پایگاه Kültür Envanteri تنظیم شده و هر جا منبع رسمی ساعت کار و قوانین بازدید ۲۰۲۶ را نداشته، همان‌جا نوشته‌ایم.

مسجد ایاصوفیه ترابزون (Ayasofya Camii) که سال‌ها در راهنماهای قدیمی با نام «موزه ایاصوفیه ترابزون» معرفی می‌شد، از ۲۰۱۳ دوباره یک مسجد فعال است و موزه به معنای رسمی نیست. این بنا در سده سیزدهم میلادی در زمان امپراتوری ترابزون به‌عنوان کلیسای صومعه‌ای ساخته شد، بعدها مسجد شد، از ۱۹۶۴ تا ۲۰۱۳ موزه بود و پس از مرمت ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۰ حالا هم برای نمازگزاران و هم برای بازدیدکنندگان در ساعت‌های غیر از نماز باز است. در این مقاله وضعیت فعلی بنا، تاریخچه، معماری و نقاشی‌های دیواری، ماجرای تبدیل دوباره آن به مسجد در ۲۰۱۳، قوانین بازدید برای گردشگران ایرانی و مسیر رسیدن به آن را بر اساس منابع مستند بررسی کرده‌ایم.

خلاصه: ایاصوفیه ترابزون امروز مسجد است، نه موزه. بنا بین ۱۲۳۸ و ۱۲۶۳ (در منابع ترکی ۱۲۵۰ تا ۱۲۶۰) در دوران امپراتور مانوئل اول ساخته شد؛ از ۱۹۶۴ تا ۲۰۱۳ موزه بود و از ۲۰۱۳ دوباره مسجد است. مرمت ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۰ در ۲۸ ژوئیه ۲۰۲۰ به پایان رسید و طبق گزارش‌ها نقاشی‌های دیواری هنگام نماز با سامانه‌ای ویژه پوشانده می‌شود و پس از نماز دوباره دیده می‌شود. بلیط موزه‌ای در منابع معتبر تأیید نشد؛ ساعت دقیق باز بودن گردشگران را باید در محل یا از مسئولان مسجد بپرسید.

وضعیت ایاصوفیه ترابزون در ۲۰۲۶: موزه است یا مسجد؟

پاسخ کوتاه این است: مسجد. عنوان «موزه ایاصوفیه ترابزون» مربوط به دوره ۱۹۶۴ تا ۲۰۱۳ است. ویکی‌پدیای ترکی (نسخه بازبینی‌شده ۳ اکتبر ۲۰۲۶) نام رسمی بنا را «Ayasofya Camii» می‌نویسد و می‌گوید با برگزاری نخستین نماز جمعه در ۲۰۱۳ بنا «به‌عنوان مسجد برای عبادت باز شد و کارکرد موزه‌ای خود را از دست داد». پایگاه Kültür Envanteri نیز بنا را «مسجدِ ایاصوفیه» ثبت کرده است و می‌نویسد اکنون برای عموم قابل بازدید است.

برای اینکه تصویر روشن باشد، وضعیت بنا را در یک نگاه ببینید:

موضوع	وضعیت	منبع و تاریخ
کاربری رسمی	مسجد فعال (Ayasofya Camii)	ویکی‌پدیای ترکی، ۳ اکتبر ۲۰۲۶
مالک و متولی	سازمان کل اوقاف ترکیه (Vakıflar Genel Müdürlüğü)؛ بنا در ۲۰۱۳ از وزارت فرهنگ تحویل اوقاف شد	ویکی‌پدیای ترکی؛ ۳ ژوئن ۲۰۱۳ تاریخ تحویل
آخرین مرمت بزرگ	از پایان ۲۰۱۸ تا ژوئیه ۲۰۲۰	گازته واتان، ۱ سپتامبر ۲۰۱۹؛ سی‌ان‌ان ترک، ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۰
باز بودن برای بازدید	بله، به‌ویژه خارج از وقت نماز	استقلال و سی‌ان‌ان ترک، ژوئیه ۲۰۲۰
بسته بودن به‌علت مرمت در ۲۰۲۶	موردی در منابع بررسی‌شده پیدا نشد	جست‌وجوی ۳ اکتبر ۲۰۲۶

نکته مهم برای برنامه‌ریزی: این بنا مثل هر مسجد دیگری وقت نماز دارد و در همین ساعت‌ها ممکن است ورود گردشگران محدود شود. اگر ظهر جمعه به ترابزون می‌رسید، بازدید را به بعد از نماز موکول کنید. وضعیت کلی شهر و جاذبه‌های دیگر را در راهنمای جاهای دیدنی ترابزون ببینید.

ایاصوفیه ترابزون کجاست؟ نشانی و فاصله از مرکز

بنا در محله فاتح (Fatih Mahallesi) از منطقه اورتاحصار (Ortahisar) ترابزون قرار دارد. مختصات ثبت‌شده در Kültür Envanteri حدود ۴۱٫۰۰۳۱ شمالی و ۳۹٫۶۹۶۰ شرقی است. ویکی‌پدیای ترکی می‌نویسد بنا روی یک دماغه صخره‌ای نزدیک دریا و بر جای یک بازیلیکای رومی ساخته شده، اما به‌دلیل دریاپُرکنی‌ها و ساخت جاده ساحلی در ۲۰۰۶ امروز حدود نیم کیلومتر از دریا فاصله دارد.

راهنمای گردشگری روزنامه هوریت (۲۴ ژانویه ۲۰۲۳) فاصله بنا تا مرکز شهر را حدود ۲ کیلومتر می‌نویسد و می‌گوید با خودروی شخصی یا مینی‌بوس‌هایی که به سمت محله فاتح می‌روند می‌توان به آن رسید. راهنمای Rehbername هم زمان رسیدن از مرکز را ۱۵ تا ۲۰ دقیقه با مینی‌بوس یا تاکسی گفته است. این زمان‌ها تخمینی‌اند و به ترافیک بستگی دارند.

مبدأ	روش رسیدن	توضیح
پارک میدان (مرکز شهر)	تاکسی یا مینی‌بوس به سمت فاتح	حدود ۲ کیلومتر طبق هوریت ۲۰۲۳؛ زمان ۱۵ تا ۲۰ دقیقه طبق Rehbername
قلعه ترابزون	تاکسی یا ترکیب پیاده‌روی و حمل‌ونقل عمومی	هر دو در اورتاحصار قرار دارند؛ فاصله دقیق را از اپ نقشه بگیرید
فرودگاه	تاکسی یا خودرو کرایه‌ای	فاصله و هزینه دقیق در این بررسی راستی‌آزمایی نشد
خودروی شخصی	راهنمای اجاره خودرو در ترکیه	جای پارک و ساعت شلوغی را در محل بپرسید

اگر از تهران می‌آیید، بر اساس صفحه راهنمای شهر ما از مرداد ۱۴۰۵ پرواز مستقیم تهران-ترابزون با دو پرواز در هفته برقرار شده است؛ برنامه دقیق پرواز را قبل از خرید بلیت بررسی کنید. مسیر زمینی را هم در سفر زمینی به ترابزون توضیح داده‌ایم.

تاریخچه ایاصوفیه ترابزون: از کلیسای کومننوس‌ها تا مسجد

ساخت بنا در امپراتوری ترابزون

پس از اشغال قسطنطنیه توسط صلیبیان در ۱۲۰۴، امپراتوری ترابزون به‌عنوان یکی از دولت‌های جانشین بیزانس شکل گرفت و در سده سیزدهم شهر را آباد کرد. ایاصوفیه (به یونانی «حکمت مقدس») در همین دوره ساخته شد. ویکی‌پدیای انگلیسی با ارجاع به پژوهش آنتونی ایستموند می‌نویسد ساخت بنا در زمان مانوئل اول بین ۱۲۳۸ و ۱۲۶۳ بوده است. ویکی‌پدیای ترکی دوره ساخت را بین ۱۲۵۰ و ۱۲۶۰ و نقاشی‌های دیواری را تقریباً تکمیل‌شده در حدود ۱۲۶۰ می‌داند و اضافه می‌کند که برخی منابع بنا را پیش از ۱۲۰۴ ساخته و در زمان مانوئل نوسازی‌شده می‌دانند.

بنابراین عدد دقیق باید با احتیاط نوشته شود: «میانه سده سیزدهم، زمان مانوئل اول کومننوس». خود بنا هم بخشی از یک مجموعه صومعه‌ای بوده که امروز از آن جز کلیسا و برج ناقوس چیز مهمی نمانده است.

برج ناقوس و قدمت واقعی بنا

برج ناقوس بنا جدا از ساختمان اصلی و در غرب آن است. ویکی‌پدیا هر دو زبان ساخت آن را ۱۴۲۷ می‌نویسند و نسخه ترکی تزئینات داخل برج را ۱۴۴۳ تاریخ می‌دهد. نسخه ترکی همچنین می‌گوید برج برای رصد ستارگان و تدریس نجوم به کار می‌رفته و احتمالاً نقش فانوس دریایی هم داشته است. توجه کنید که این ادعا در حد «گفته می‌شود» است، نه واقعیت قطعی.

با این حساب قدمت ساختمان حدود ۷۶۰ سال است. جمله رایج «بیش از هزار سال تاریخ» که در متن قدیمی همین صفحه هم آمده بود، با تاریخ‌های بالا نمی‌خواند و آن را حذف کرده‌ایم.

تبدیل به مسجد در دوران عثمانی: چه زمانی؟

اینجا یکی از مهم‌ترین اختلاف‌های منابع است. بسیاری از متون فارسی می‌نویسند بنا بلافاصله پس از فتح ۱۴۶۱ مسجد شد، اما منابع تخصصی‌تر تصویر پیچیده‌تری می‌دهند:

روایت	تاریخ تبدیل	منبع
پس از فتح به دست سلطان محمد دوم	۱۴۶۱ (احتمالاً)	ویکی‌پدیای انگلیسی
بنا مدتی همچنان کلیسا بود و بعد مسجد شد	حدود ۱۵۸۳ تا ۱۵۸۴	ویکی‌پدیای ترکی به نقل از اولیا چلبی؛ هوریت ۲۰۲۳
ابتکار حاکم عثمانی در دوره مراد سوم	۱۶۷۰	ویکی‌پدیای ترکی، به‌عنوان نظر برخی پژوهش‌ها
نخستین سیاح غربی که آن را مسجد دید	۱۶۰۹ (ژولین بوردیه)	ویکی‌پدیای ترکی

دلیل اختلاف این است که ایاصوفیه بیرون از دیوارهای شهر قدیم بود و صومعه همجوارش تا اوایل سده هجدهم هم راهب داشته است؛ طبق ویکی‌پدیای انگلیسی، تورنفور در ۱۷۰۱ هنوز راهبان را آنجا دیده بود. پس بنویسیم: «پس از فتح ۱۴۶۱ به‌تدریج کاربرد اسلامی پیدا کرد و تاریخ دقیق تبدیل رسمی به مسجد بین منابع اختلاف دارد.»

ویکی‌پدیای ترکی از مرمت بنا در ۱۸۶۴ با کمک‌هزینه مسلمانان (۹۵ هزار قروش) توسط استادکاران یونانی و آخرین مرمت عثمانی در دهه ۱۸۸۰ هم خبر می‌دهد.

جنگ جهانی اول و موزه شدن در ۱۹۶۴

در جریان اشغال ترابزون توسط ارتش روسیه در جنگ جهانی اول، بنا به‌عنوان انبار و بیمارستان نظامی به کار رفت (ویکی‌پدیای ترکی؛ هوریت ۲۰۲۳). همان دوران پژوهشگرانی مثل فیودور اوسپنسکی برای نخستین بار نقاشی‌های دیواری را بررسی کردند و بعد از جنگ بنا مدتی دوباره مسجد بود.

نقطه عطف بعدی، پروژه دانشگاه ادینبورگ بود. دیوید تالبوت رایس، تاریخ‌دان هنر بریتانیایی، پروژه‌ای برای آشکار کردن نقاشی‌های دیواری راه انداخت. ویکی‌پدیای ترکی کار را ۱۹۵۷ تا ۱۹۶۲ و ویکی‌پدیای انگلیسی ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۴ می‌داند و هر دو می‌گویند لایه گچ سده نوزدهم برداشته شد و نقاشی‌ها دیده شدند. سپس سازمان اوقاف بنا را مرمت و آن را به موزه تبدیل کرد. سال تأسیس موزه در بیشتر منابع (از جمله ویکی‌پدیا و روزنامه گاردین، ۲۵ اکتبر ۲۰۱۷) ۱۹۶۴ است؛ یک گزارش آلتیا (۲۰۱۳) سال ۱۹۶۱ را آورده که با بقیه نمی‌خواند.

جدول زمانی ایاصوفیه ترابزون

سال	رویداد	منبع
۱۲۰۴	شکل‌گیری امپراتوری ترابزون پس از سقوط قسطنطنیه به دست صلیبیان	ویکی‌پدیای ترکی
۱۲۳۸ تا ۱۲۶۳ (یا ۱۲۵۰ تا ۱۲۶۰)	ساخت کلیسا در دوره مانوئل اول	ویکی‌پدیای انگلیسی؛ ویکی‌پدیای ترکی
۱۴۲۷	ساخت برج ناقوس	ویکی‌پدیای انگلیسی و ترکی
۱۴۶۱	فتح ترابزون توسط سلطان محمد دوم	ویکی‌پدیای انگلیسی؛ هوریت ۲۰۱۳
حدود ۱۵۸۴ یا ۱۶۷۰	تبدیل رسمی به مسجد (اختلاف منابع)	ویکی‌پدیای ترکی؛ هوریت ۲۰۲۳
۱۸۶۴	مرمت و بازگشایی برای عبادت	ویکی‌پدیای ترکی
۱۹۱۶ تا ۱۹۱۸	اشغال روسیه؛ استفاده انباری و درمانگاه نظامی	ویکی‌پدیای ترکی؛ Rehbername
۱۹۵۷ یا ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۲ یا ۱۹۶۴	پروژه ادینبورگ برای آشکارسازی نقاشی‌ها	ویکی‌پدیای ترکی؛ ویکی‌پدیای انگلیسی
۱۹۶۴	تبدیل به موزه	گاردین ۲۰۱۷؛ ویکی‌پدیا
۳ ژوئن ۲۰۱۳	تحویل بنا از وزارت فرهنگ به سازمان اوقاف	ویکی‌پدیای ترکی
۲۸ ژوئن ۲۰۱۳ (برخی منابع ۵ ژوئیه)	نخستین نماز جمعه و بازشدن به‌عنوان مسجد	ویکی‌پدیای ترکی؛ بیانت ۲۰۱۸
۲۰۱۸ تا ۲۰۲۰	مرمت؛ بازگشایی ۲۸ تا ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۰	واتان ۲۰۱۹؛ تکویم و سی‌ان‌ان ترک ۲۰۲۰

معماری و نقاشی‌های دیواری: چه چیزی را ببینید؟

طرح بنا و تزئینات سنگی

بر اساس ویکی‌پدیای انگلیسی بنا طرح «چلیپایی محاط در مربع» (cross-in-square) دارد و ایوان‌های برجسته شمالی و جنوبی نمای بیرونی را شبیه صلیب می‌کنند. ویکی‌پدیای ترکی آن را «کلیسای با پلان صلیبی بسته» با گنبد بر پایه‌ای بلند می‌نامد و از سه ایوان ستون‌دار در شمال، غرب و جنوب می‌گوید. راهنمای هوریت (۲۰۲۳) گنبد را دارای یک پایه دوازده‌ضلعی توصیف می‌کند.

از ویژگی‌های برجسته بنا ترکیب سنت‌های مختلف است. ویکی‌پدیای ترکی می‌نویسد در تزئینات سنگی، تأثیر هنر سلجوقی (مدالیون‌های هندسی در نماهای شمالی و غربی و طاقچه‌های مقرنس‌دار) و در نمای جنوبی تأثیر گرجی دیده می‌شود. معروف‌ترین بخش بیرونی، نمای جنوبی است که در آن فریز برجسته آفرینش آدم و حوا و ماجرای رانده شدن از بهشت دیده می‌شود (هوریت ۲۰۲۳؛ ویکی‌پدیای ترکی).

بخش بنا	توضیح	منبع
پلان	چلیپایی محاط در مربع با گنبد مرکزی	ویکی‌پدیای انگلیسی
ایوان‌ها	سه ایوان در شمال، غرب و جنوب	ویکی‌پدیای ترکی؛ هوریت ۲۰۲۳
نمای جنوبی	فریز برجسته آدم و حوا؛ تأثیر هنر گرجی	ویکی‌پدیای ترکی؛ هوریت ۲۰۲۳
نماهای شمالی و غربی	مدالیون هندسی و طاقچه مقرنس به سبک سلجوقی	ویکی‌پدیای ترکی
برج ناقوس	جدا از بنا، ساخته‌شده در ۱۴۲۷؛ دارای نقاشی داخلی	ویکی‌پدیای ترکی و انگلیسی

نقاشی‌های دیواری (فرسک) داخل بنا

یک اشتباه رایج را اصلاح کنیم: آنچه در ایاصوفیه ترابزون می‌بینید عمدتاً نقاشی دیواری (فرسک) است، نه موزاییک. «موزاییک‌های داستان پیامبران» که در متن قدیمی صفحه آمده بود دقیق نیست. کف زیر گنبد هم با روش اپوس سکتیله (سنگ‌های رنگی بریده) پوشیده است. ویکی‌پدیای ترکی توصیف می‌کند که تصویر اصلی گنبد مسیح پانتوکراتور است، زیر آن کتیبه‌ای دور تا دور و فریز فرشتگان، و میان پنجره‌ها دوازده قدیس یا حواری؛ در پایه‌های گوشه‌ای (پاندانتیف) صحنه‌هایی مثل تولد، تعمید، به صلیب کشیده شدن و رستاخیز آمده و در طاق آپسیس صحنه آنه‌لپسیس.

برای خواننده مسلمان و غیرمسلمان، این نقاشی‌ها بخشی از میراث هنری بیزانسی‌اند. طبق ویکی‌پدیای انگلیسی، یکی از متخصصان همان پروژه برآورد کرده بود حداکثر یک‌ششم تزئینات اصلی باقی مانده است؛ نسخه انگلیسی ارزیابی می‌کند آنچه مانده به دوران رنسانس پالئولوگ‌ها مربوط است، اما این جمله در ویکی‌پدیا «نیازمند منبع» علامت خورده و ما آن را قطعی نمی‌نویسیم.

ماجرای ۲۰۱۳: چگونه موزه دوباره مسجد شد؟

این بخش باید دقیق و بی‌طرف باشد، چون برخی از ادعاها در متن‌های فارسی تکرار شده و برخی با هم نمی‌خوانند. فقط آنچه از منابع تأیید شده می‌آوریم و هر اظهارنظر را به گوینده‌اش نسبت می‌دهیم.

مالکیت و تحویل بنا

ویکی‌پدیای انگلیسی می‌نویسد در ۲۰۱۲ شکایتی علیه وزارت فرهنگ طرح شد و حکم به نفع نهاد دینی صادر شد. گزارش فیدس (۴ نوامبر ۲۰۱۳) و آلتیا (۵ نوامبر ۲۰۱۳) از حکمی در آوریل ۲۰۱۳ می‌گویند که مالکیت را به بنیاد وقفی سلطان محمد فاتح داد. ویکی‌پدیای ترکی هم می‌نویسد وزارت فرهنگ بنا را در ۳ ژوئن ۲۰۱۳ به سازمان کل اوقاف تحویل داد. پس جزئیات تاریخ حکم مالکیت بین منابع ۲۰۱۲ یا آوریل ۲۰۱۳ آمده؛ این مورد را بدون تأیید نمی‌توان دقیق‌تر کرد.

نخستین نماز جمعه

ویکی‌پدیای ترکی تاریخ آن را ۲۸ ژوئن ۲۰۱۳ (جمعه) می‌نویسد؛ تحلیل بیانت (۲۸ آوریل ۲۰۱۸) و ویکی‌پدیای انگلیسی از ۵ ژوئیه ۲۰۱۳ نام می‌برند. دو تاریخ هر دو جمعه‌اند و دو هفته با هم فاصله دارند. ما همان تاریخ ۲۸ ژوئن را که صفحه راهنمای ترابزون هم دارد با این توضیح می‌آوریم که منابع در این مورد توافق کامل ندارند.

پیش از این، در ۱۶ آوریل ۲۰۱۳، هوریت از قول مفتی ترابزون (ویسل چاکی) گزارش داد که هنگام نماز نقاشی‌های دیواری با پرده پوشانده می‌شود. همان گزارش نوشته بود طبق نظر مفتی نماز خواندن در فضایی با تصویر انسان جایز است اما سنت اسلامی ترجیح می‌دهد در جهت قبله چنین تصاویری نباشد.

دادگاه اداری ترابزون در نوامبر ۲۰۱۳

تصمیم دادگاه اداری ترابزون در همان ماه‌ها خبرساز شد. فیدس (۴ نوامبر ۲۰۱۳) می‌نویسد دادگاه درخواست تبدیل موزه به مسجد را رد کرد و در همان گزارش آمده که فقط شورای دولتی (Danıştay) می‌تواند درباره آینده بنا نظر قطعی بدهد. مدیر منطقه‌ای اوقاف هم، به نقل همان گزارش، گفته بود «بنایی که مسجد شناخته شده برای هیچ مقصود دیگری به کار نمی‌رود». ویکی‌پدیای انگلیسی نیز می‌نویسد اتاق معماران ترابزون علیه برنامه تبدیل شکایت کرد و قاضی محلی تبدیل را غیرقانونی دانست، اما بنا همچنان مسجد ماند.

دو نکته درباره این ماجرا هنوز راستی‌آزمایی کامل نشده‌اند:

1. متن حکم دادگاه را مستقیماً ندیدیم و فقط گزارش‌های رسانه‌ای را داریم. روایت‌ها هم متفاوت‌اند: برخی از «رد درخواست تبدیل» می‌گویند و برخی از رد دعوا به‌دلیل نبودن اقدام اداری (به نقل از موضع اوقاف که بنا در سند مالکیت «مسجد» ثبت است). به همین دلیل این بخش را «بر اساس گزارش‌ها» می‌نویسیم.
2. حکم شورای دولتی درباره ایاصوفیه ترابزون در منابع بررسی‌شده پیدا نشد. حکم ۱۰ ژوئیه ۲۰۲۰ شورای دولتی که در جست‌وجوها بالا آمد، به ایاصوفیه استانبول مربوط است، نه ترابزون. در نتیجه ادعایی از «حکم نهایی دادگاه قانون اساسی یا شورای دولتی درباره ترابزون» نمی‌نویسیم.

واکنش‌ها: دو دیدگاه

دیدگاه	گوینده یا منبع	محتوا
حمایت از کاربری مسجد	سازمان اوقاف و مفتی ترابزون (گزارش هوریت، آوریل ۲۰۱۳)	بنا در سند مالکیت مسجد است و نقاشی‌ها هنگام نماز پوشانده می‌شوند
نگرانی درباره آسیب به آثار	اتاق معماران ترابزون؛ فعالان (ویکی‌پدیای ترکی)	ترس از آسیب به نقاشی‌ها و کمپین امضا برای ماندن بنا به‌عنوان موزه در ۲۰۱۳
نگرانی اقتصادی محلی	کسبه محلی (بیانت، ۲۸ آوریل ۲۰۱۸)	یک نقل‌قول از کسبه: پس از مسجد شدن گردشگر کم شد

این جدول فقط دیدگاه‌های منتشرشده را نشان می‌دهد؛ ما موضعی نمی‌گیریم. نکته درباره کسبه هم جدا از آمار است: در ۱ سپتامبر ۲۰۱۹ گازته واتان گزارش داد از ابتدای همان سال حدود ۱۰۰ هزار نفر از بنا بازدید کرده‌اند، با حضور بسیار گردشگران تابستانی و گروه‌های تور، از جمله بازدیدکنندگان از کشورهای خلیج فارس.

مرمت ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۰ و بازگشایی در ژوئیه ۲۰۲۰

شروع مرمت

تی‌جی‌آر هابر (۲۳ نوامبر ۲۰۱۸) گزارش داد مناقصه مرمت انجام شده و کار طی روزهای آینده شروع می‌شود، با مدت حدود ۵۰۰ روز و رویکرد «حداقل مداخله». در همان خبر از سنسورهای نظارت بر لرزش ساختمان نیز سخن رفته که به‌عنوان نخستین کاربرد این سامانه در بناهای تاریخی منطقه توصیف شده بود. گازته واتان شروع عملی کار را اواخر دسامبر ۲۰۱۸ می‌نویسد و می‌گوید بنا در طول مرمت برای بازدیدکنندگان باز بود؛ البته ویکی‌پدیای انگلیسی از «بسته بودن» بنا در ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۰ نام می‌برد. این دو گزارش با هم نمی‌خوانند و می‌شود نتیجه گرفت دسترسی در طول کار جزئی و متغیر بوده است.

بازگشایی ۲۰۲۰

مراسم بازگشایی ۲۸ ژوئیه ۲۰۲۰ از طریق ویدیوکنفرانس با حضور رئیس‌جمهور و وزیر فرهنگ برگزار شد (تکویم، ۲۸ ژوئیه ۲۰۲۰) و سی‌ان‌ان ترک در ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۰ نوشت بنا پس از دو سال مرمت پذیرای بازدیدکنندگان شده است. به نوشته استقلال (۲۹ ژوئیه ۲۰۲۰)، یکی از مقام‌های اوقاف (طبق گزارش استقلال) تأکید کرد که همه کارها طبق تصمیم‌های هیئت حفاظت از میراث فرهنگی و با نظارت علمی انجام شده است.

کار انجام‌شده	جزئیات گزارش‌شده	منبع
سازه	مرمت بام و دیوارهای محیطی، نگهداری برج	استقلال، ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۰
نقاشی‌های دیواری	پوشش خودکار هنگام نماز و بازشدن پس از آن؛ برخی بخش‌ها با شیشه ویژه محافظت‌شده	سی‌ان‌ان ترک، ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۰
نورپردازی	سامانه روشنایی با مواد پلکسی‌گلاس برای محافظت از نقاشی‌ها	استقلال، ۲۹ ژوئیه ۲۰۲۰
سقف و کف	سقف متحرک زیر گنبد و کف شیشه‌ای روی کف اپوس سکتیله	ویکی‌پدیای انگلیسی؛ بدون منبع مستقل (تأییدنشده)

مورد آخر را به همین دلیل علامت زده‌ایم: ویکی‌پدیای انگلیسی آن را ذکر کرده اما خودش «نیازمند منبع» علامت زده است.

قوانین بازدید از مسجد ایاصوفیه ترابزون برای گردشگران

چه چیزی تأیید شده و چه چیزی نه؟

هدف این بخش دقیق بودن است، چون در نتایج جست‌وجوی فارسی و انگلیسی اطلاعات قدیمی و متناقض فراوان است.

موضوع	آنچه می‌دانیم	وضعیت راستی‌آزمایی
ورود غیرمسلمانان	بنا برای بازدیدکنندگان خارج از اوقات نماز باز است؛ استقلال (۲۰۲۰) نقل می‌کند مسئولان گفته‌اند مسیحیان ارتدکس و کاتولیک هم برای گردشگری می‌آیند	تأییدشده از منبع خبری ۲۰۲۰
نقاشی‌ها هنگام نماز	با سامانه ویژه پوشانده و پس از نماز دوباره آشکار می‌شوند	تأییدشده از سی‌ان‌ان ترک ۲۰۲۰
بلیط	در Rehbername و صفحه شهر ما ورود رایگان نوشته شده؛ رقم ۸ لیر در راهنمای ۲۰۲۳ هوریت با وضعیت مسجد نمی‌خواند	تأیید رسمی ۲۰۲۶ پیدا نشد
ساعت کار گردشگران	راهنمای قدیمی «۹ تا ۱۷ برای بخش موزه» و «۲۴ ساعته برای مسجد» نوشته؛ منبع رسمی ۲۰۲۶ نیافتیم	تأییدنشده
پوشش	قانون رسمی خاص ترابزون در منابع بررسی‌شده پیدا نشد؛ قاعده عمومی مساجد اعمال می‌شود	تأییدنشده؛ قاعده عمومی
بسته بودن به‌علت مرمت در ۲۰۲۶	خبر یا اطلاعیه‌ای پیدا نشد	جست‌وجوی ۳ اکتبر ۲۰۲۶

پس توصیه عملی ما این است: برای ساعت و هزینه روز، قبل از رفتن از هتل یا از مسئولان محلی بپرسید یا از دفتر مفتی ترابزون و سازمان اوقاف منطقه اطلاعات بگیرید. ما نمی‌خواهیم عددی بنویسیم که تأیید نشده است.

آداب بازدید از مسجد

چون بنا مسجد فعال است، رعایت آداب عمومی مساجد ترکیه، همان‌طور که در راهنمای مسجد سلطان احمد و مسجد اورتاکوی هم نوشته‌ایم، منطقی است:

• شانه‌ها و زانوها را بپوشانید و لباس بدون بدن‌نما و بلند بپوشید؛ بانوان بهتر است روسری همراه داشته باشند.
• کفش را مطابق مسجد در جای مخصوص یا کیسه نگه دارید و بدون سروصدا وارد شوید.
• هنگام نماز از جلوی نمازگزاران رد نشوید و عکاسی را خارج از ساعت عبادت و بدون فلش انجام دهید.
• از نمازگزاران بدون اجازه عکس نگیرید و با نقاشی‌ها یا کف شیشه‌ای تماس فیزیکی نداشته باشید.
• اگر در حال برگزاری مراسم یا نماز جمعه است، وارد نشوید و بعداً برگردید.

بخش آداب را به‌عنوان قاعده عمومی نوشته‌ایم و قانون ویژه ایاصوفیه ترابزون نیست؛ اگر مسئول مسجد چیز دیگری گفت، همان را اجرا کنید.

ایاصوفیه ترابزون یا ایاصوفیه استانبول؟

دو بنا هم‌نام‌اند، اما وضعیت و تجربه بازدید آنها فرق دارد. ایاصوفیه استانبول از ژوئیه ۲۰۲۰ مسجد فعال است. بر اساس راهنمای مسجد سلطان احمد در همین سایت، گردشگران خارجی از ژانویه ۲۰۲۴ برای ورود ۲۵ یورو (حدود ۱٬۳۹۰ لیر) می‌پردازند؛ این رقم را راهنمای istanbul.com هم تا اواسط ۲۰۲۶ ثابت گزارش می‌کند. برای جزئیات استانبول ببینید ایاصوفیه استانبول و راهنمای استانبول.

معیار	ایاصوفیه ترابزون	ایاصوفیه استانبول
وضعیت	مسجد فعال از ۲۰۱۳	مسجد فعال از ۲۰۲۰
ساخت	سده سیزدهم؛ امپراتوری ترابزون	بنایی بسیار قدیمی‌تر؛ جزئیات در صفحه اختصاصی آن
اندازه	کلیسای کوچک‌تر با طرح چلیپایی محاط	بنایی بسیار بزرگ‌تر
هزینه ورود خارجی‌ها	تأیید رسمی نشده؛ ورود رایگان گزارش شده	۲۵ یورو (گزارش‌شده از ژانویه ۲۰۲۴)
شلوغی	به‌مراتب آرام‌تر؛ در تابستان گروه‌های تور می‌آیند	بسیار شلوغ
بهترین زمان	صبح یا بعدازظهر، دور از نماز جمعه	صبح زود

اگر برای تجربه‌ای آرام‌تر ترابزون را انتخاب کرده‌اید، ایاصوفیه آن نمونه‌ای از معماری بیزانسی در شمال شرق ترکیه است که شلوغی استانبول را ندارد.

چه چیزهایی را در نزدیکی ایاصوفیه ببینید؟

ایاصوفیه فقط یکی از جاذبه‌های ترابزون است. بیانت (۲۰۱۸) از دو بنای دیگر در مرکز شهر نام می‌برد که آنها هم کلیسا بوده و اکنون مسجدند: مسجد اورتاحصار (کلیسای پاناگیا خریسوکفالوس) و مسجد یئنی جمعه (سنت اوگنیوس). دیگر جاذبه‌ها در راهنماهای اختصاصی این سایت آمده‌اند:

جاذبه	چرا می‌ارزد	راهنما
قلعه ترابزون	بخش مرکزی شهر قدیم و تاریخ امپراتوری ترابزون	قلعه ترابزون
بزتپه	دید شهر و دریا و تله‌کابین	بزتپه ترابزون
عمارت آتاتورک	عمارت تاریخی و باغ	عمارت آتاتورک ترابزون
پارک میدان	مرکز شهر، گشت و خرید	پارک میدان ترابزون
صومعه سوملا	صومعه صخره‌ای کوهستانی؛ حدود ۴۷ کیلومتر دورتر طبق صفحه بزتپه ما	صومعه سوملا
اوزون‌گل	دریاچه کوهستانی	اوزون‌گل
هامسی‌کوی و غار چال	طبیعت اطراف شهر	هامسی‌کوی، غار چال

محله اورتاماهالله هم در گزارش ۱۵ مه ۲۰۲۵ سازمان ارتباطات ریاست‌جمهوری ترکیه (بازنشر گزارش یک رسانه ترکمنستان) به‌عنوان محله تاریخی با کوچه‌های سنگ‌فرش و خانه‌های عثمانی ذکر شده است؛ گزارش همچنین کلیسای سنت جورج در همان محله را نام می‌برد. این گزارش را به‌عنوان منبع جاذبه‌ها استفاده می‌کنیم، نه برای ادعای ثبت جهانی (بخش بعد).

آیا ایاصوفیه ترابزون در یونسکو ثبت شده است؟

در چند منبع، از جمله همان بازنشر دولتی ۲۰۲۵ و نتایج جست‌وجو، عبارتی دیده می‌شود که بنا را «در فهرست میراث جهانی یونسکو» می‌نامد. ما برای این ادعا هیچ مدرک رسمی از خود یونسکو پیدا نکردیم و صفحه فهرست یونسکو در این بررسی قابل خواندن نبود. بنابراین ادعای ثبت جهانی را تأییدنشده می‌دانیم و در این صفحه به‌عنوان واقعیت نمی‌آوریم. همین‌قدر مستند است که بنا در پایگاه فرهنگی داخلی Kültür Envanteri با شماره ۴۴۸۴ ثبت شده است. اگر برای سفر یا مقاله به این موضوع نیاز دارید، مستقیم به فهرست رسمی یونسکو مراجعه کنید.

اشتباهات رایج در راهنماهای قدیمی

ادعای رایج	وضعیت
«موزه ایاصوفیه ترابزون»	از ۲۰۱۳ مسجد است؛ نام موزه مربوط به ۱۹۶۴ تا ۲۰۱۳ است
«فتح ترابزون در ۱۵۸۴»	فتح ترابزون توسط سلطان محمد دوم در ۱۴۶۱ بود؛ ۱۵۸۴ را برخی منابع برای تبدیل رسمی به مسجد می‌دانند
«ورود ۸ لیر برای بخش موزه»	رقمی از راهنماهای قدیمی که با کاربری مسجد نمی‌خواند و تأیید ۲۰۲۶ ندارد
«بیش از ۱۰۰۰ سال تاریخ»	ساخت بنا در سده سیزدهم بود؛ قدمت حدود ۷۶۰ سال است
«موزاییک‌های داستان پیامبران»	تزئینات داخلی عمدتاً نقاشی دیواری با موضوعات انجیلی است
«بازگشت به کلیسا در اشغال روسیه»	منبع معتبر نیافتیم؛ منابع می‌گویند بنا انبار و درمانگاه نظامی بود
«ثبت جهانی یونسکو»	تأییدنشده

برنامه پیشنهادی بازدید و بهترین زمان سفر

برای یک روز آرام در مرکز ترابزون می‌توانید ایاصوفیه را با دیگر نقاط اورتاحصار ترکیب کنید. این یک پیشنهاد برنامه‌ریزی است، نه ساعت‌بندی رسمی:

بخش روز	پیشنهاد	یادداشت
صبح	ایاصوفیه ترابزون	قبل از اوج شلوغی تور؛ نماز ظهر را در نظر بگیرید
ظهر	ناهار و غذاهای محلی	بخش غذاهای ترکیه را ببینید
بعدازظهر	قلعه ترابزون و مسجد اورتاحصار	پیاده یا با تاکسی کوتاه
عصر	بزتپه برای غروب	در راهنمای بزتپه توضیح داده‌ایم

اگر روز دیگری دارید، صومعه سوملا یا اوزون‌گل برای یک تور یک‌روزه مناسب‌اند. وضعیت آب‌وهوای شمال ترکیه را از هواشناسی ترکیه بگیرید و فهرست بزرگ‌تری از مقصدها را در بهترین جاهای دیدنی ترکیه ببینید.

ترابزون در تابستان و اوایل پاییز بهترین حالت را برای گشت دارد؛ بنابراین بازدید از مسجد را می‌توان با پیاده‌روی در شهر ترکیب کرد. بهتر است همیشه برای دیدار از بناهای مذهبی کمی وقت اضافه بگذارید تا اگر نماز بود، منتظر بمانید یا به برنامه بعدی بروید.

جمع‌بندی

ایاصوفیه ترابزون یک بنای ارزشمند بیزانسی با نقاشی‌های دیواری قرن سیزدهم است که در ۲۰۱۳ دوباره مسجد شد و پس از مرمت ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۰ با سامانه‌ای برای پوشاندن نقاشی‌ها هنگام نماز برای بازدیدکنندگان باز است. اگر با پوشش مناسب و خارج از وقت نماز بروید و آن را «مسجد» بدانید نه «موزه»، تجربه‌ای آرام و فرهنگی خواهید داشت. هزینه ورود، ساعت دقیق و قوانین پوشش ۲۰۲۶ را باید در محل یا از مسئولان تأیید کنید.