رصدخانه DAG ترکیه ۲۰۲۶: واقعاً بزرگترین اروپاست؟

آخرین به‌روزرسانی: ۶ مهر ۱۴۰۵ (۲۸ سپتامبر ۲۰۲۶) — این مقاله بر اساس ویکی‌پدیای انگلیسی و ترکی («Eastern Anatolia Observatory» و «Doğu Anadolu Gözlemevi»)، صفحات رسمی دانشگاه آتاتورک (atauni.edu.tr و atasam.atauni.edu.tr)، آژانس فضایی ترکیه (tua.gov.tr)، شبکه رصدخانه‌های ملی ترکیه (trgozlemevleri.gov.tr)، رصدخانه ملی تویوتاک (tug.tubitak.gov.tr)، مقالات علمی آرشیو arXiv درباره ابزارهای PLACID و TROIA، و گزارش مجله Science تا تاریخ ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۶ بازبینی و به‌روزرسانی شده است.

رصدخانه DAG (دوغو آنادولو گؤزلم‌اوی یا رصدخانه شرق آناتولی) در ارتفاعات کاراکایا نزدیک ارزروم، میزبان تلسکوپ ۴ متری «ابراهیم حقی» (İHT400) است که بدون هیچ تردیدی بزرگترین تلسکوپ فعال ترکیه به شمار می‌رود؛ اما عبارت رایج «بزرگترین رصدخانه ترکیه و اروپا» که سال‌ها در رسانه‌های ترکیه و حتی در نسخه قدیمی همین مقاله تکرار شده، وقتی با فهرست واقعی تلسکوپ‌های بزرگ اروپا مقایسه شود، دقیق نیست. این پروژه که ساخت آن از سال ۲۰۱۲ آغاز شد و قرار بود در سال ۲۰۱۹ به بهره‌برداری برسد، سال‌ها با تأخیر روبه‌رو شد و تازه در سال ۲۰۲۴ به «نور اول» فنی رسید. در این راهنما، با تکیه بر منابع دانشگاهی، رسمی و علمی معتبر، مشخصات دقیق تلسکوپ DAG، صحت واقعی ادعای «بزرگترین اروپا»، تاریخچه کامل تأخیرهای پروژه، وضعیت فعلی آن در سال ۲۰۲۶، اهداف علمی، همکاری‌های بین‌المللی و امکان بازدید از آن را بررسی می‌کنیم.

خلاصه سریع رصدخانه DAG: تلسکوپ اصلی این رصدخانه با آینه ۴ متری، بزرگترین و اولین تلسکوپ مادون‌قرمز ترکیه است و در ارتفاع ۳۱۷۰ متری کوه پالاندوکن نزدیک ارزروم قرار دارد. اما ادعای «بزرگترین رصدخانه اروپا» نادرست است: تلسکوپ گرن تلسکوپیو کاناریاس اسپانیا (۱۰٫۴ متر)، بی‌تی‌ای-۶ روسیه (۶ متر) و ویلیام هرشل اسپانیا (۴٫۲ متر) همگی بزرگتر از DAG هستند. این پروژه که قرار بود سال ۲۰۱۹ تمام شود، در سال ۲۰۲۴ به نور اول فنی رسید، در سپتامبر ۲۰۲۵ آزمایش‌های اولیه را به پایان رساند و قرار است مشاهدات علمی رسمی آن از اواخر ۲۰۲۶ یا اوایل ۲۰۲۷ آغاز شود.

رصدخانه DAG دقیقاً کجاست و چیست؟

رصدخانه شرق آناتولی (Doğu Anadolu Gözlemevi) که به اختصار DAG نامیده می‌شود، روی تپه‌های کاراکایا (Karakaya) در دامنه کوه پالاندوکن، حدود ۲۵ تا ۲۷ کیلومتری جنوب شهر ارزروم و در مجاورت پیست اسکی کوناکلی (Konaklı) ساخته شده است. طبق ویکی‌پدیای انگلیسی و شبکه رصدخانه‌های ملی ترکیه، مختصات دقیق آن حدود ۳۹ درجه و ۴۶ دقیقه شمالی و ۴۱ درجه و ۱۳ دقیقه شرقی و ارتفاع آن ۳۱۷۰ متر از سطح دریاست؛ یکی از بلندترین نقاط مسکونی ترکیه. این پروژه از سال ۲۰۱۲ با تصویب وزارت توسعه وقت ترکیه آغاز شد و مسئولیت اصلی آن بر عهده مرکز پژوهش‌های اخترفیزیک دانشگاه آتاتورک (ATASAM) است.

ویژگی	جزئیات تأییدشده
نام کامل	Doğu Anadolu Gözlemevi (رصدخانه شرق آناتولی)
نام تلسکوپ اصلی	تلسکوپ ابراهیم حقی، İHT400 (به افتخار ابراهیم حقی ارزروم‌لی، دانشمند عثمانی)
محل	تپه‌های کاراکایا، کوه پالاندوکن، نزدیک پیست اسکی کوناکلی، ۲۵-۲۷ کیلومتری جنوب ارزروم
ارتفاع	۳۱۷۰ متر از سطح دریا
نهاد مسئول	مرکز پژوهش اخترفیزیک دانشگاه آتاتورک (ATASAM)
سال آغاز ساخت	۲۰۱۲
شب‌های صاف در سال	حدود ۲۴۰ شب (طبق داده رصدخانه‌های ملی ترکیه)

تلسکوپ اصلی این مجموعه که به‌افتخار ابراهیم حقی ارزروم‌لی، دانشمند و منجم عثمانی قرن هجدهم اهل ارزروم، نام‌گذاری شده، در واقع اولین تلسکوپ بزرگ مادون‌قرمز ترکیه نیز محسوب می‌شود. برای آشنایی بیشتر با شهر ارزروم و دیدنی‌های اطراف آن مانند آبشار تورتوم ارزروم، صفحه اختصاصی ارزروم را ببینید.

مشخصات فنی تلسکوپ DAG چیست؟

طبق ویکی‌پدیای ترکی و مقالات علمی منتشرشده درباره پروژه، تلسکوپ اصلی DAG از نوع ریچی-کرتین (Ritchey-Chrétien) با نصب آلت-آز (Alt-Az) است و در طیف نور مرئی تا مادون‌قرمز نزدیک کار می‌کند:

جزء	مشخصات
قطر آینه اصلی (M1)	۴٫۰ متر (۱۳ فوت)، آینه فعال (Active Optics)
قطر آینه ثانویه (M2)	حدود ۰٫۷ متر (۷۰۴ میلی‌متر)
نوع نصب	Alt-Az، پیکربندی ریچی-کرتین با دو کانون نزمیث
طیف کاری	نور مرئی و مادون‌قرمز نزدیک (زیر ۳ میکرون)
فناوری کلیدی	اپتیک تطبیقی (Adaptive Optics) به‌همراه اپتیک فعال
قطر گنبد چرخان	۱۸٫۶ متر
سازنده سازه/اپتیک تلسکوپ	شرکت AMOS بلژیک (قرارداد ۲۰۱۴)
سازنده گنبد	گروه EIE ایتالیا (قرارداد نوامبر ۲۰۱۵)

نکته‌ای که در بیشتر گزارش‌های تبلیغاتی فارسی و حتی برخی منابع ترکی نادیده گرفته می‌شود این است که آینه ۴ متری DAG یک آینه یکپارچه (Monolithic) است، نه آینه قطعه‌قطعه مانند تلسکوپ‌های غول‌پیکر جدید جهان. این ویژگی برای مقایسه دقیق با سایر تلسکوپ‌های اروپایی اهمیت زیادی دارد که در بخش بعد بررسی می‌کنیم.

آیا DAG واقعاً «بزرگترین رصدخانه اروپا» است؟ بررسی دقیق یک ادعای پرتکرار

این مهم‌ترین سوالی است که این مقاله باید با دقت به آن پاسخ دهد، چون نسخه‌های قدیمی این مقاله و بسیاری از منابع خبری ترکیه (از جمله بیانیه‌های رسمی وزارت توسعه و آژانس فضایی ترکیه در سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۰) این ادعا را بدون قید و شرط تکرار کرده‌اند. اما وقتی فهرست واقعی تلسکوپ‌های بزرگ نوری/مادون‌قرمز مستقر در کشورهای اروپایی را (طبق ویکی‌پدیا و آرشیو نجوم) بررسی می‌کنیم، نتیجه چیز دیگری است:

تلسکوپ	کشور / محل دقیق	قطر آینه اصلی	نوع آینه
Gran Telescopio Canarias (GTC)	اسپانیا، جزایر قناری (اقیانوس اطلس)	۱۰٫۴ متر	قطعه‌ای (۳۶ بخش شش‌ضلعی)
BTA-6	روسیه، قفقاز شمالی (مرز مرسوم اروپا-آسیا)	۶٫۰ متر	یکپارچه
William Herschel Telescope (WHT)	اسپانیا، جزایر قناری	۴٫۲ متر	یکپارچه
DAG / İHT400	ترکیه، ارزروم (آناتولی شرقی)	۴٫۰ متر	یکپارچه
Telescopio Nazionale Galileo (TNG)	اسپانیا، جزایر قناری (کنسرسیوم ایتالیا)	۳٫۵۸ متر	یکپارچه
Calar Alto 3.5m	اسپانیا، سرزمین اصلی (کنسرسیوم آلمان-اسپانیا)	۳٫۵ متر	یکپارچه

همان‌طور که جدول بالا نشان می‌دهد، اگر معیار «اروپا» را همه کشورهای اروپایی شامل جزایر قناری اسپانیا و منطقه قفقاز روسیه بدانیم، حداقل سه تلسکوپ (GTC، BTA-6 و WHT) از DAG بزرگتر هستند و DAG در بهترین حالت چهارمین تلسکوپ بزرگ اروپا از نظر قطر آینه است، نه اول یا حتی دوم. نکته دیگر اینکه بیانیه رسمی اولیه آژانس فضایی ترکیه («Avrupa’nın en büyük astronomi gözlemevi olacak» یعنی «رصدخانه ما بزرگترین رصدخانه نجومی اروپا خواهد شد») یک بیانیه خوش‌بینانه دوران ساخت بود که با نتیجه نهایی پروژه همخوانی ندارد.

با این حال، دو ادعای محدودتر و دقیق‌تر که در برخی منابع خبری ترکی (مانند aksam.com.tr) دیده می‌شود، قابل دفاع‌تر هستند، هرچند هنوز به‌طور مستقل از منابع غیرترکی تأیید نشده‌اند:

1. «دومین تلسکوپ بزرگ مادون‌قرمز اروپا»: این یک ادعای رده‌بندی‌شده (فقط تلسکوپ‌های تخصصی مادون‌قرمز) است، نه رده‌بندی کلی همه تلسکوپ‌های نوری. چون بیشتر تلسکوپ‌های بزرگ اروپا (مثل GTC و WHT) چندمنظوره هستند نه صرفاً مادون‌قرمز، این ادعا محتمل‌تر است اما ما نتوانستیم آن را از یک منبع علمی مستقل (غیر از رسانه‌های ترکی) تأیید کنیم؛ بنابراین آن را با احتیاط و به‌عنوان نقل قول از منابع ترکی گزارش می‌کنیم، نه یک واقعیت اثبات‌شده.
2. «بزرگترین تلسکوپ با آینه یکپارچه در سرزمین اصلی اروپا (به‌جز روسیه و جزایر اقیانوسی)»: اگر جزایر قناری (که از نظر زمین‌شناسی در اقیانوس اطلس و نزدیک آفریقا هستند) و روسیه را کنار بگذاریم، بزرگترین رقیب باقی‌مانده Calar Alto با آینه ۳٫۵ متری در سرزمین اصلی اسپانیاست که کوچکتر از آینه ۴ متری DAG است. این یک ادعای بسیار محدود و مشروط است، نه ادعای عمومی «بزرگترین اروپا».

نتیجه صادقانه: تنها ادعایی که بدون هیچ قید و شرطی قابل دفاع است، این است که تلسکوپ DAG بزرگترین تلسکوپ فعال ترکیه و اولین تلسکوپ بزرگ مادون‌قرمز این کشور است. ادعای «بزرگترین اروپا» به شکل کلی و بدون قید، نادرست است.

چرا حتی برچسب «اروپا» برای این رصدخانه از نظر جغرافیایی بحث‌برانگیز است؟

فراتر از مسئله اندازه، یک تناقض جغرافیایی ظریف‌تر هم وجود دارد: خود محل ساخت رصدخانه DAG، یعنی ارزروم و منطقه آناتولی شرقی، از نظر جغرافیای فیزیکی بخشی از آسیا است، نه اروپا. تنها بخش اروپایی ترکیه، استان‌های تراکیه در غرب تنگه بسفر (بخشی از استانبول و اطراف آن) هستند؛ همان منطقه‌ای که در مقاله پل ۱۹۱۵ چاناک‌قلعه به آن پرداخته‌ایم، جایی که این پل ساحل آسیایی (لاپسکی) را به ساحل اروپایی (گلیبولو) وصل می‌کند. بنابراین وقتی گفته می‌شود DAG «بزرگترین رصدخانه اروپا» است، این ادعا به‌طور ضمنی ترکیه را به‌عنوان یک کشور اروپایی (بر اساس معیارهای سیاسی-فرهنگی مانند عضویت در شورای اروپا یا یوفا) در نظر می‌گیرد، نه بر اساس موقعیت جغرافیایی دقیق خود رصدخانه که کاملاً در سرزمین آسیایی ترکیه واقع شده است. این دقیقاً همان نوع ابهامی است که باید در چنین ادعاهای برتری‌جویانه بین‌المللی به آن توجه کرد.

تاریخچه کامل و تأخیرهای پروژه DAG از ۲۰۱۲ تا امروز

یکی از مهم‌ترین نکاتی که در نسخه قدیمی این مقاله (منتشرشده در ۲۰۲۰) وجود نداشت، تاریخچه واقعی تأخیرهای این پروژه است. مقاله قدیمی نوشته بود که «۹۰ درصد پروژه تمام شده» و «اولین نور در اواخر ۲۰۲۱ دریافت خواهد شد»؛ اما واقعیت به‌کلی چیز دیگری بود:

سال	وعده یا رویداد گزارش‌شده	نتیجه واقعی
۲۰۱۲	تصویب پروژه توسط وزارت توسعه و آغاز ساخت	✅ محقق شد
۲۰۱۴	قرارداد ساخت تلسکوپ با شرکت AMOS بلژیک	✅ محقق شد
نوامبر ۲۰۱۵	قرارداد ساخت گنبد با گروه EIE ایتالیا	✅ محقق شد
۲۰۱۹	تاریخ رسمی اولیه اتمام کامل پروژه	❌ محقق نشد
اواخر ۲۰۱۹ – ۲۰۲۰	وعده «اولین نور اوایل ۲۰۲۰ یا ۲۰۲۱»	❌ به تعویق افتاد
مقاله قدیمی سایت (۲۰۲۰)	ادعای «۹۰٪ اتمام»، نور اول «اواخر ۲۰۲۱»	❌ تحقق نیافت
۲۰۲۱-۲۰۲۲	بیانیه رسمی رئیس‌جمهور وقت: «اولین نور در ۲۰۲۲»	❌ محقق نشد
۲۰۲۴	نور اول فنی (Technical First Light) تلسکوپ	✅ بالاخره محقق شد
سپتامبر ۲۰۲۵	پایان آزمایش‌های اولیه (Initial Testing)	✅ محقق شد
نیمه دوم ۲۰۲۶	کالیبراسیون روی آسمان ابزار کرونوگراف PLACID	در حال انجام
اواخر ۲۰۲۶ / اوایل ۲۰۲۷	شروع برنامه‌ریزی‌شده مشاهدات علمی رسمی	برنامه‌ریزی‌شده (هنوز محقق نشده)

همان‌طور که این جدول نشان می‌دهد، پروژه DAG با بیش از ۵ سال تأخیر نسبت به برنامه اولیه روبه‌رو شد. بخشی از این تأخیر، طبق گزارش‌های علمی و خبری، به دلیل پیچیدگی فنی صیقل‌دادن آینه ۴ متری، جابجایی حساس آن به ارتفاع ۳۱۷۰ متری، و همچنین همه‌گیری کرونا ویروس در ترکیه بود که به‌طور موقت روند کار در سایت را کند کرد.

وضعیت فعلی رصدخانه DAG در سال ۲۰۲۶ چیست؟

بر خلاف مقاله قدیمی که DAG را پروژه‌ای «در حال ساخت» با ۹۰ درصد پیشرفت توصیف می‌کرد، وضعیت واقعی در سال ۲۰۲۶ به شرح زیر است:

• تلسکوپ اصلی ۴ متری از سال ۲۰۲۴ نور اول فنی خود را دریافت کرده و دیگر پروژه‌ای صرفاً «در حال ساخت» نیست.
• آزمایش‌های اولیه (Initial Testing) تلسکوپ در سپتامبر ۲۰۲۵ به پایان رسیده است.
• ابزار کرونوگراف PLACID (برای تصویربرداری مستقیم از سیارات فراخورشیدی) در سال ۲۰۲۵ روی سکوی نزمیث نصب شد و آزمایش‌های اولیه پذیرش آن با منبع نور کالیبراسیون داخلی در فوریه ۲۰۲۶ با موفقیت انجام شد.
• کالیبراسیون روی آسمان (On-sky Commissioning) این ابزار برای نیمه دوم سال ۲۰۲۶ برنامه‌ریزی شده و نور اول واقعی آن (نه فقط تلسکوپ میزبان) در اواخر تابستان یا اوایل پاییز ۲۰۲۶ انتظار می‌رود.
• طبق مقاله علمی منتشرشده در آرشیو arXiv درباره وضعیت ابزار PLACID، مشاهدات علمی رسمی و منظم رصدخانه با این ابزار زودتر از اواخر ۲۰۲۶ یا اوایل ۲۰۲۷ آغاز نخواهد شد.
• در کنار تلسکوپ اصلی، دو تلسکوپ کوچک‌تر (ATA050 با قطر ۰٫۵ متر و دو تلسکوپ ۰٫۳ متری) برای پایش شرایط جوی سایت فعال هستند.

این یعنی، به‌طور صادقانه، تا لحظه انتشار این مقاله رصدخانه DAG هنوز در مرحله کالیبراسیون و راه‌اندازی نهایی است و هیچ کشف علمی بزرگ یا نتیجه پژوهشی رسمی‌ای که به‌طور مستقل و از طریق مقاله داوری‌شده تأیید شده باشد، هنوز از مشاهدات علمی منظم این تلسکوپ منتشر نشده است؛ چون آن مرحله هنوز آغاز نشده. هر ادعایی درباره «کشفیات DAG» که تاریخ پیش از پایان ۲۰۲۶ داشته باشد را باید با احتیاط بسیار زیاد بررسی کرد.

اهداف علمی و ابزارهای تخصصی تلسکوپ DAG

هدف اصلی علمی رصدخانه DAG، طبق مقالات منتشرشده توسط تیم پروژه، تصویربرداری مستقیم از سیارات فراخورشیدی (Exoplanet Direct Imaging) و مطالعه محیط اطراف ستارگان با استفاده از تفکیک‌پذیری زاویه‌ای بسیار بالاست. این هدف نیازمند فناوری اپتیک تطبیقی پیشرفته است که طبق گزارش تخصصی Innovation News Network درباره پروژه DAG در ابزارهای زیر پیاده‌سازی شده:

ابزار	کارکرد اصلی	وضعیت (۲۰۲۶)
TROIA (Turkish adaptive Optics for Infrared Astronomy)	سامانه اپتیک تطبیقی با حسگر جبهه موج هرمی و آینه تغییرشکل‌پذیر ۴۶۸ عملگری	نصب و در حال کالیبراسیون
PLACID	کرونوگراف نجومی برای مسدودسازی نور ستاره و تصویربرداری مستقیم سیارات کم‌نور اطراف آن	کالیبراسیون داخلی موفق (فوریه ۲۰۲۶)، کالیبراسیون روی آسمان در نیمه دوم ۲۰۲۶
DIRAC	آشکارساز مادون‌قرمز برای مسیر نوری ترویا	هم‌ترازی اولیه در حال انجام
ATA050 و دو تلسکوپ ۰٫۳ متری	پایش شرایط جوی و کیفیت دید آسمان سایت	فعال

میانگین شرایط جوی سایت طبق داده‌های رسمی رصدخانه‌های ملی ترکیه شامل حدود ۲۴۰ شب صاف در سال، دید جوی (Seeing) در حدود ۰٫۹۳ ثانیه قوسی، و روشنایی آسمان بین ۲۱٫۴ تا ۲۱٫۸ قدر بر ثانیه قوسی مربع است که برای رصد نجومی حرفه‌ای شرایط مناسبی محسوب می‌شود.

همکاری‌های بین‌المللی پروژه DAG

برخلاف تصور رایج که این پروژه را کاملاً داخلی معرفی می‌کند، ساخت و توسعه فنی رصدخانه DAG از ابتدا با مشارکت چند کشور اروپایی انجام شده است:

کشور	نهاد	نقش در پروژه
ترکیه	دانشگاه آتاتورک (ATASAM)، دانشگاه ایشیک استانبول، ۴۰ دانشگاه شریک و تویوتاک	رهبری پروژه، تأمین بودجه، تحقیقات علمی و مدیریت سایت
بلژیک	شرکت AMOS	طراحی و ساخت سازه اپتیکی و مکانیکی تلسکوپ (قرارداد ۲۰۱۴)
ایتالیا	گروه EIE	طراحی و ساخت گنبد چرخان ۱۸٫۶ متری (قرارداد ۲۰۱۵)
فرانسه	شرکت ALPAO	ساخت آینه تغییرشکل‌پذیر برای سامانه اپتیک تطبیقی TROIA
سوئیس	HES-SO و دانشگاه برن	همکاری علمی در توسعه سامانه اپتیک تطبیقی و کرونوگراف PLACID

بودجه اصلی این پروژه توسط وزارت توسعه (نهاد پیشین) و استانداری ارزروم تأمین شده، هرچند رقم دقیق و به‌روز بودجه کل پروژه در منابع عمومی موجود منتشر نشده و ما آن را در این مقاله ذکر نمی‌کنیم تا از ارائه عددی نامعتبر خودداری کرده باشیم. برای آشنایی با سایر پروژه‌های بزرگ ملی ترکیه در حوزه فناوری و علم، صفحات صنایع هوافضای ترکیه (TAI)، آسلسان، تاگ (خودروی ملی ترکیه) و نیروگاه اتمی آق‌قویو را در ۱۱۸tr بخوانید. جشنواره سالانه تکنوفست نیز محل معرفی دستاوردهای مشابه فناوری ترکیه است.

آیا امکان بازدید از رصدخانه DAG برای عموم وجود دارد؟

بر خلاف موزه‌ها یا جاذبه‌های گردشگری معمولی، رصدخانه DAG اساساً یک مرکز پژوهشی تخصصی است، نه یک مرکز گردشگری با ساعات بازدید ثابت. ما نتوانستیم هیچ برنامه رسمی و منظم «بازدید عمومی روزانه» از خود گنبد اصلی تلسکوپ پیدا کنیم؛ رویه معمول رصدخانه‌های دانشگاهی ترکیه (مانند رصدخانه دانشگاه اژه) این است که بازدید بدون هماهنگی قبلی و اخذ مجوز از مدیریت مرکز امکان‌پذیر نیست.

با این حال، هر ساله یک رویداد عمومی نجوم با عنوان «رویداد رصد آسمان» در مجاورت پیست اسکی کوناکلی (نزدیک محل رصدخانه، نه لزوماً داخل خود گنبد) توسط تویوتاک و دانشگاه آتاتورک برگزار می‌شود که در آن یک روز مشخص («روز عمومی») برای رصد آسمان، کارگاه‌های آموزشی و نمایشگاه برای عموم مردم باز است. برای مثال چنین رویدادی در تابستان ۲۰۲۵ در کوناکلی برگزار شد. اگر قصد سفر به این منطقه را دارید، صفحه بهترین پیست‌های اسکی ترکیه که کوناکلی هم یکی از آن‌ها است و صفحه ارزروم را هم ببینید. برای اطلاع دقیق از تاریخ رویدادهای عمومی سال جاری، بهتر است مستقیماً با مرکز ATASAM دانشگاه آتاتورک یا استانداری ارزروم تماس بگیرید، چون این تاریخ‌ها هرساله تغییر می‌کند.

رصدخانه DAG در مقایسه با دیگر رصدخانه‌های ترکیه

برای درک بهتر جایگاه واقعی DAG در میان تلسکوپ‌های خود ترکیه (نه اروپا)، مقایسه زیر بر اساس فهرست رسمی رصدخانه‌های تویوتاک و ویکی‌پدیا مفید است:

رصدخانه	نهاد / محل	قطر آینه اصلی	سال تأسیس یا نور اول
DAG (İHT400)	دانشگاه آتاتورک، ارزروم	۴٫۰ متر	نور اول فنی: ۲۰۲۴
RTT150	رصدخانه ملی تویوتاک، باکرلی‌تپه، آنتالیا	۱٫۵ متر	نور اول: سپتامبر ۲۰۰۱
T80 (دانشگاه آنکارا)	رصدخانه دانشگاه آنکارا	۰٫۸ متر	۱۹۶۳ (تأسیس رصدخانه)
T40 Kreiken (دانشگاه آنکارا)	رصدخانه دانشگاه آنکارا	۰٫۴۰۶ متر	۱۹۶۳
رصدخانه دانشگاه استانبول	دانشگاه استانبول	زیر ۱ متر	۱۹۳۵ (قدیمی‌ترین رصدخانه دانشگاهی ترکیه)
رصدخانه دانشگاه اژه	دانشگاه اژه، ازمیر	زیر ۱ متر	۱۹۶۵

این جدول به‌روشنی نشان می‌دهد چرا ادعای «بزرگترین تلسکوپ ترکیه» برای DAG کاملاً درست و بدون هیچ رقیب جدی است: نزدیک‌ترین رقیب آن، RTT150 با آینه ۱٫۵ متری، از نظر قطر آینه کمتر از نصف DAG است. برای اطلاعات بیشتر درباره دانشگاه‌های مرتبط با این پروژه، صفحات دانشگاه آنکارا، برترین دانشگاه‌های ترکیه و دانشگاه‌های مورد تأیید ترکیه را در ۱۱۸tr ببینید. برای دانشجویانی که قصد تحصیل در رشته‌های علوم پایه یا مهندسی مرتبط را دارند، صفحات تحصیل در ترکیه و بورسیه تحصیلی ترکیه هم مفید است.

جمع‌بندی: رصدخانه DAG واقعاً چقدر بزرگ و مهم است؟

با جمع‌بندی همه شواهد، می‌توان گفت رصدخانه DAG بدون شک یک دستاورد علمی و مهندسی مهم برای ترکیه است: اولین تلسکوپ بزرگ مادون‌قرمز این کشور، بزرگترین تلسکوپ فعال آن با فاصله زیاد از رقیب بعدی، و محصول همکاری فنی چند کشور اروپایی (بلژیک، ایتالیا، فرانسه و سوئیس) در کنار دانشگاه‌های ترکیه. اما ادعای تبلیغاتی «بزرگترین رصدخانه اروپا» که در بیانیه‌های رسمی اولیه و رسانه‌های سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۰ تکرار شد، در مقایسه مستقیم با تلسکوپ‌های واقعی اروپا (اسپانیا و روسیه) درست از آب درنیامده است. همچنین این پروژه با بیش از پنج سال تأخیر نسبت به برنامه اولیه روبه‌رو شد و تازه در سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶ به مرحله نور اول و کالیبراسیون نهایی رسیده؛ مشاهدات علمی رسمی آن هنوز آغاز نشده است. برای مقایسه با ادعاهای مشابه رکورد جهانی درباره پروژه‌های بزرگ ترکیه، مطالعه پل ۱۹۱۵ چاناک‌قلعه که رکورد دقیق آن (بلندترین دهانه پل معلق جهان، نه صرفاً «طولانی‌ترین پل») هم در نوع خود مشابه همین الگوست، خالی از لطف نیست. برای مقاله‌ای مشابه درباره سدهای بزرگ ترکیه هم بزرگترین سدهای ترکیه را ببینید.