باغلاما، سفیر فرهنگ ترکیه ۲۰۲۶: انواع، کوک، آموزش و خرید

آخرین به‌روزرسانی: ۱۶ مهر ۱۴۰۵ (۸ اکتبر ۲۰۲۶) — اطلاعات ساختار، انواع و اندازه ساز از صفحه رسمی مرکز فرهنگی آتاتورک (AKM) استانبول، تعریف واژه‌ها از فرهنگ لغت رسمی TDK، کوک‌ها از ویکی‌پدیای ترکی و انگلیسی، ثبت جهانی از فهرست یونسکو و اطلاعات دوره‌ها از پورتال رسمی انستیتو استانبول ایسمک در همین تاریخ گرفته شده است.

باغلاما (Bağlama)، که در ترکیه با نام «ساز» (saz) هم شناخته می‌شود، ساز زهی مضرابی دسته‌بلندی است که باید آن را قلب موسیقی محلی (Türk Halk Müziği) ترکیه دانست؛ سازی که عاشیق‌های دوره‌گرد قرن‌ها با آن شعر خوانده‌اند و امروز هم از خانه‌های روستایی تا سالن‌های کنسرت استانبول شنیده می‌شود. اگر به استانبول سفر می‌کنید، دنبال یادگاری متفاوت هستید یا فکر می‌کنید زمانی که در ترکیه زندگی می‌کنید ساز یاد بگیرید، این راهنما همه چیز را یک‌جا آورده است: ساختار ساز، انواع و اندازه‌ها، کوک‌ها با جدول، تکنیک‌های نواختن، نوازنده‌های بزرگ، تفاوت و شباهت با سازهای ایرانی، دوره‌های آموزشی ایسمک، خرید در استانبول و نکات بردن ساز در پرواز. نسخه قدیمی این مقاله چند اشتباه داشت (از جمله خلط موسیقی محلی با «آرابسک») که در همین نسخه با منبع اصلاح شده است.

خلاصه باغلاما در یک نگاه: باغلاما معمولاً ۷ سیم در سه گروه (۳ + ۲ + ۲) دارد و با مضراب کوچکی به نام «تزنه» (tezene) نواخته می‌شود. طول سیم میان دو خرک در خانواده این ساز از ۳۰ تا ۹۵ سانتی‌متر است (AKM). از کوک‌های اصلی «بوزوک» (لا-ر-سل) و «باغلاما دوزنی» (لا-ر-می) هستند. عاشیق‌گری (Âşıklık) از ۲۰۰۹ در فهرست نماینده میراث ناملموس یونسکو ثبت شده است. یک باغلامای دسته‌بلند ورودی در نمونه‌های رسانه‌ای دسامبر ۲۰۲۵ حدود ۶٬۹۰۰ تا ۷٬۵۰۰ لیر (حدود ۱۴۰ تا ۱۵۴ دلار) قیمت داشته است. دوره‌های ایسمک برای سنین ۱۵ تا ۱۰۰ سال و به زبان ترکی برگزار می‌شود.

باغلاما چیست و چرا به آن «ساز» هم می‌گویند؟

فرهنگ لغت رسمی انجمن زبان ترکی (TDK) باغلاما را چنین تعریف می‌کند: ساز دسته‌بلندی که در موسیقی محلی ترکیه به کار می‌رود، بدنه‌اش از چوب تراشیده ساخته می‌شود و «سه‌تلی» است. «سه‌تلی» در اینجا یعنی سه گروه سیم، نه سه سیم تنها؛ چون صفحه رسمی AKM هم می‌نویسد ساز «سه جفت سیم» دارد و با مضراب نواخته می‌شود. همان فرهنگ لغت برای واژه «saz» دو معنی مرتبط ثبت کرده است: نام عمومی سازهای مضرابی موسیقی محلی (مثل باغلاما، جوره و تار) و در معنای دیگر خود باغلاما. دایرة‌المعارف نیو گروو که ویکی‌پدیای انگلیسی نقل می‌کند هم تأیید می‌کند که در ترکیه «باغلاما» و «ساز» تقریباً به‌جای هم به کار می‌روند.

نکته‌ای که برای فارسی‌زبانان جالب است این است که چند واژه تخصصی همین ساز در TDK با ریشه فارسی ثبت شده است. جدول زیر واژه‌های کلیدی را نشان می‌دهد؛ ریشه‌ها همان‌هایی است که TDK در مدخل‌ها آورده و ما نتیجه‌گیری تاریخی از آن نکرده‌ایم.

واژه ترکی	معنی در موسیقی	توضیح فرهنگ لغت TDK
Bağlama (باغلاما)	ساز دسته‌بلند موسیقی محلی	ساز مضرابی با بدنه تراشیده از چوب و سه گروه سیم
Saz (ساز)	نام عمومی سازهای مضرابی یا خود باغلاما	در معنای دیگر: «کامیش»؛ نی آبی که ربطی به موسیقی ندارد
Tezene (تزنه)	مضراب	TDK آن را «mızrap» معنا کرده و ریشه‌اش را فارسی (تازیانه) ثبت کرده است
Şelpe (شلپه)	نواختن بدون مضراب با کوبیدن نوک انگشت روی پرده‌ها	ریشه فارسی طبق TDK
Perde (پرده)	پرده‌های دسته ساز	ریشه فارسی طبق TDK؛ همان واژه‌ای که ایرانیان هم به کار می‌برند

اسم باغلاما از کجا آمده است؟ صفحه رسمی AKM می‌گوید چند نظر رایج وجود دارد: بستن (bağlamak) دسته‌های شعر، کلمات، پرده‌ها یا سیم‌ها. یعنی منبع رسمی یک ریشه قطعی اعلام نمی‌کند. ویکی‌پدیا هم فرضیه‌ای مشابه را درباره «deste bağlama» (بستن دسته شعر) نقل می‌کند و اضافه می‌کند که در گذشته «باغلاما» فقط به سازهای کوچک‌تر (مثل جوره سه‌تلی) گفته می‌شد و سازهای بزرگ‌تر را «بوزوک» یا «تانبوره» می‌نامیدند.

تاریخچه باغلاما: از قوپوز تا ساز امروزی

صفحه AKM باغلاما را ساز «از قوپوز (kopuz) تا امروز» معرفی می‌کند و می‌نویسد در تصویرهای تاریخی، از ساز زهی تمدن سومر در آناتولی تا ساز زهی هیتی با منگوله‌ای در انتهای دسته، سازهایی مشابه دیده می‌شود. همان صفحه یادآوری می‌کند که در داستان‌های «دده قورقوت» قوپوز نماد ولایت و بزرگی است. این‌ها ادعای رسمی منبع AKM است و ما در این مقاله آن را همان‌طور نقل می‌کنیم؛ اینکه دقیقاً کدام ساز باستانی «پدر» باغلاماست، موضوع بحث پژوهشگران است و به یک پاسخ قطعی نرسیده‌ایم.

نکته تاریخی دقیق‌تر در همان منبع این است: نام‌هایی مثل دوتار (دوسیمه)، چارتار (چهارسیمه) و شش‌تار (شش‌سیمه) که با تأثیر زبان فارسی وارد منابع تاریخی شده بودند، به‌گفته AKM در قرن هفدهم زیر عنوان «باغلاما» جمع شدند. بنابراین ادعای نسخه قدیمی این مقاله که ساز «برای نخستین بار در قرن هجدهم در شکل کنونی» نواخته شد، با منبع رسمی تأیید نشد و حذف کردیم.

تاریخ یا دوره	رویداد	منبع
دوره‌های باستان (تصاویر)	تصویر سازهای زهی مشابه در آثار سومری و هیتی آناتولی	AKM
قرن هفدهم	نام‌های دوتار، چارتار و شش‌تار زیر نام «باغلاما» جمع می‌شوند	AKM
۱۹۲۴ تا ۱۹۵۳	گردآوری و بایگانی بیش از ۱۰٬۰۰۰ ترانه محلی به فرمان آتاتورک	ویکی‌پدیا (Turkish folk music)
۲۰۰۹	ثبت «عاشیق‌گری ترکیه» در فهرست نماینده میراث ناملموس یونسکو	UNESCO ICH
۲۰۰۹	ثبت «هنر عاشیق‌های آذربایجان» در همان فهرست	ویکی‌پدیا (Art of Azerbaijani Ashiqs)
۲۰۲۳	سالگرد ۵۰ سالگی مرگ عاشیق ولی (Âşık Veysel) در برنامه بزرگداشت‌های یونسکو	ریاست ارتباطات ترکیه (۲۹ دسامبر ۲۰۲۲)

درباره ردیف سوم جدول: ویکی‌پدیا می‌نویسد پس از تأسیس جمهوری ترکیه در ۱۹۲۳ آتاتورک دستور طبقه‌بندی و بایگانی گسترده نمونه‌های موسیقی محلی را داد و میان ۱۹۲۴ و ۱۹۵۳ بیش از ده هزار ترانه گردآوری شد. این رقم از یک منبع دانشنامه‌ای است، نه از آرشیو رسمی؛ برای آشنایی بیشتر با خود آتاتورک می‌توانید راهنمای آتاتورک، رهبر ترکیه را بخوانید.

ثبت عاشیق‌گری در یونسکو؛ باغلاما در جایگاه «ساز عاشیق»

یونسکو «عاشیق‌گری» (Âşıklık، سنت شاعر-نوازنده دوره‌گرد) را در سال ۲۰۰۹ در فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت کرده است (کشور: ترکیه). توضیح یونسکو چند نکته مهم دارد: عاشیق‌ها با لباس سنتی و ساز زهی «saz» در دورهمی‌های اجتماعی اجرا می‌کنند؛ دوره‌ای طولانی شاگردی می‌کنند که نواختن ساز، خوانندگی، قصه‌گویی و بداهه‌گویی را دربر می‌گیرد؛ شعرها درباره عشق و بر وزن هجایی قافیه‌دار است و بند آخر با تخلص شاعر (مَهلاس) بسته می‌شود؛ و گاهی عاشیق شعر را با سوزنی در دهان می‌خواند تا مجبور شود حروف خاصی را به کار نبرد. اجرای عاشیق‌ها در عروسی‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد.

وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه در صفحه مدیرکل میراث زنده هم همین ثبت (سال ۲۰۰۹، فهرست نماینده) را تأیید می‌کند. بنابراین اگر در سفر به شهرهای آناتولی فرصت کردید، حضور در یک شب عاشیق‌خوانی بخشی از همان سنتی است که در فهرست جهانی آمده؛ و باغلاما قلب موسیقایی آن است.

اشتباهات رایج: آرابسک، چوب گیلاس و آمار «نصف مردم ترکیه»

نسخه قدیمی این مقاله چند ادعا داشت که با بازبینی منابع باید اصلاح شود. جدول زیر آنها را کنار هم می‌گذارد.

ادعای نسخه قدیمی	وضعیت	توضیح و منبع
«موسیقی آرابسک همان موسیقی سنتی ترکیه است و ۲۰۰۰ سال قدمت دارد»	نادرست	آرابسک سبکی پرطرفدار است که از دهه ۱۹۶۰ در ترکیه رواج یافت و در آن اغلب باغلاما شنیده می‌شود (ویکی‌پدیا)؛ موسیقی سنتی محلی نام دیگری دارد: Türk Halk Müziği
«ساز در شکل کنونی در قرن هجدهم نواخته شد»	تأیید نشد	AKM تجمیع نام‌ها را در قرن هفدهم ذکر می‌کند
«بدنه از چوب درخت گیلاس است»	نادرست	بدنه (تکنه) معمولاً از چوب توت است؛ از پوست درخت گیلاس مضراب (تزنه) ساخته می‌شود (ویکی‌پدیای ترکی)
«۷ سیم: ۳ پایین، ۲ وسط، ۲ بالا»	درست	ویکی‌پدیای ترکی همین چیدمان را می‌نویسد؛ مدل‌های ۵، ۶، ۸، ۹، ۱۱ و ۱۲ سیمه هم وجود دارد
«۱۷ تا ۲۲ پرده»	تأیید جزئی	مبنای سنتی ۱۷ پرده است؛ سازهای بزرگ مانند «میدان سازی» طبق ویکی‌پدیای ترکی تا ۳۲ پرده دارند
«نصف مردم ترکیه می‌توانند باغلاما بنوازند»	بدون منبع	هیچ آماری پیدا نشد؛ حذف شد
«قیمت ۲۰۰ تا ۲۰۰۰ لیر»	منسوخ	بخش قیمت در همین مقاله با نمونه‌های تاریخ‌دار جایگزین شد

هیچ‌کدام از این اصلاحات از ارزش ساز نمی‌کاهد؛ فقط تصویر را دقیق‌تر می‌کند. باغلاما واقعاً در فرهنگ ترکیه جایگاه ویژه‌ای دارد و خواننده‌های محبوبی مثل احمد کایا و ابراهیم تاتلیسس طبق فهرست ویکی‌پدیا از نوازندگان این ساز بوده‌اند. در مقاله قبلی نام ابرو گوندش هم به‌عنوان نوازنده آمده بود که منبعی برایش پیدا نکردیم؛ درباره او می‌توانید صفحه ابرو گوندش را ببینید.

بخش‌های ساز: بدنه، صفحه، دسته، پرده و سیم

باغلاما از سه بخش اصلی ساخته می‌شود: بدنه (tekne)، صفحه روی بدنه (göğüs یا kapak) و دسته (sap). ویکی‌پدیای ترکی توضیح می‌دهد که بدنه گلابی‌شکل است، از یک کُنده تراشیده می‌شود و ساز با مضراب یا انگشت نواخته می‌شود. AKM اضافه می‌کند که بدنه در گذشته از کُنده توت تراشیده می‌شد، ولی امروز بدنه با به‌هم‌چسباندن تکه‌های چوب برگ‌ریز ساخته می‌شود.

بخش	نام ترکی	معمولاً از چه ساخته می‌شود؟	نکته
بدنه	Tekne	توت، سرو کوهی (ardıç)، گردو، ماهون	بدنه گلابی‌شکل؛ چوب توت سنتی‌ترین انتخاب است
صفحه روی بدنه	Göğüs / Kapak	راش (ladin)	در ترکی «گؤغوس» (سینه) یا «کاپاق» (درپوش) هم نامیده می‌شود
دسته	Sap	ممرز یا سرو کوهی (طبق یک منبع: ممرز، ممرز سفید یا سرو کوهی)	یک دست پرده‌ها را می‌فشارد و دست دیگر ضربه می‌زند
گوشی‌های کوک	Burgu	منبع‌های ما جنس را ذکر نکرده‌اند	در انتهای دسته؛ برای کوک گروه سیم‌ها
پرده‌ها	Perde	منبع‌های ما جنس را ذکر نکرده‌اند	مبنای سنتی ۱۷ پرده برای مقیاس‌های ریزپرده
سیم‌ها	Tel	فولاد و سیم پیچیده (sırma)	معمولاً ۷ سیم: ۳ + ۲ + ۲

در جدول، فهرست چوب‌ها از ویکی‌پدیای ترکی است (برای بدنه: توت، سرو کوهی، گردو و ماهون؛ برای صفحه: راش؛ برای دسته: ممرز یا سرو کوهی). همان منبع برای چیدمان سیم‌ها می‌نویسد: «در پایین دو فولاد با یک سیم پیچیده بم (اکتاو)، در وسط دو فولاد و در بالا یک فولاد با یک سیم پیچیده بم»، که جمعاً هفت سیم می‌شود. اینکه گوشی‌ها و پرده‌ها از چه جنسی هستند در منابع بازبینی‌شده تصریح نشده؛ جزئیات ساخت را از فروشنده یا سازنده بپرسید.

ریزپرده‌ها یکی از ویژگی‌های حیاتی ساز هستند. ویکی‌پدیای انگلیسی نسبت‌های سنتی پرده‌ها را از یالچین تورا (Yalçın Tura) نقل می‌کند: ۱۷ پرده با نسبت‌هایی مثل ۱۸/۱۷، ۱۲/۱۱ و ۹/۸ که فاصله‌های نزدیک به ربع‌پرده می‌سازد. به همین دلیل باغلاما مثل گیتار نیست. همان منبع می‌افزاید سازندگان امروز اغلب پرده‌ها را بر پایه دستگاه ۲۴ نیم‌پرده‌ای می‌گذارند؛ یعنی دوازده پرده نظام معتدل به‌علاوه پنج پرده بیشتر، تا آهنگ‌های دوازده‌پرده‌ای هم روی ساز قابل اجرا باشد. برای شنوندگان ایرانی که با فاصله‌های ربع‌پرده‌ای آشنا هستند، همین ویژگی صدای باغلاما را از گیتار و ساز غربی متمایز می‌کند.

انواع و اندازه‌های باغلاما: از جوره تا میدان سازی

ویکی‌پدیای ترکی خانواده باغلاما را با هفت نام معرفی می‌کند و AKM هم نام‌های دیگری را فهرست می‌کند. تعداد دقیق «نوع‌ها» بستگی به منبع دارد؛ جدول زیر موارد مشترک را کنار هم آورده است.

نوع	معنی و کاربرد	اندازه و ویژگی طبق منبع
Gıdıgıdı (قیدیقیدی)	کوچک‌ترین عضو خانواده؛ در منطقه مدیترانه غربی کاربرد دارد	طول سیم بین دو خرک حدود ۳۰ سانتی‌متر (AKM)
Cura (جوره)	ساز محلی یوروک‌ها (Yörük) و عاشیق‌های مدیترانه؛ بیشتر همراه سازهای دیگر	حدود ۵۵ تا ۶۰ سانتی‌متر؛ دسته ۴۰ تا ۴۱ سانتی‌متر؛ ۳ تا ۶ سیم (ویکی‌پدیای ترکی)
Çöğür (چؤغور)	«باغلامای دسته‌کوتاه» قدیمی	طبق ویکی‌پدیای انگلیسی: ۵ یا ۶ سیم، سیم‌های بیرونی فولاد و سیم میانی برنج
Kısa sap (دسته‌کوتاه)	نوعی که به‌تعبیر ویکی‌پدیای ترکی «اخیراً توسعه یافته» است	منابع ما برای آن عدد مستقلی نمی‌دهند
Uzun sap (دسته‌بلند)	ویکی‌پدیای ترکی آن را «عموماً همان ساز» می‌نامد؛ همان باغلامای متداول	منابع ما برای آن عدد مستقلی نمی‌دهند؛ به‌طور کلی در بازه ۳۰ تا ۹۵ سانتی‌متر خانواده AKM
Divan sazı (دیوان‌سازی)	ساز بزرگ‌تر و بم‌تر؛ مناسب «آوازهای بلند» (uzun hava)	دیوان‌سازی: طول سیم ۱۰۴ تا ۱۰۶ سانتی‌متر، پنج پرده بم‌تر از باغلاما (ویکی‌پدیای ترکی)؛ AKM سقف را ۹۵ سانتی‌متر می‌نویسد
Tambura (تانبوره)	«باغلامای دسته‌بلندتر» (uzun kol)	منابع ما برای آن عدد مستقلی نمی‌دهند
Meydan sazı (میدان سازی)	بزرگ‌ترین عضو؛ در فضای باز نواخته می‌شود	۱۲ سیم و ۳۲ پرده (فقط ویکی‌پدیای ترکی؛ نیازمند تأیید)
Balta sazı / Dede sazı	ساز تبرشکل (بدنه پایین باریک) در میان جوامع علوی (Alevi)	معمولاً ۱۲ پرده؛ در مناطقی از مالاتیا، مرعش، قیصری، غازی‌عنتاب و سیواس رایج است (ویکی‌پدیای ترکی)

دو ناهماهنگی میان منابع را در جدول دیدید: طول سیم ساز دیوان در AKM تا ۹۵ سانتی‌متر و در ویکی‌پدیای ترکی ۱۰۴ تا ۱۰۶ سانتی‌متر نوشته شده است. ما هر دو عدد را با منبع آورده‌ایم و پیشنهادمان این است که هنگام خرید خودتان اندازه بگیرید. اسم «میدان سازی» هم طبق ویکی‌پدیای ترکی از نواخته‌شدن ساز در فضاهای عمومی و میدان‌ها آمده است.

عکس بالا ساز زهی مضرابی با کاسه گلابی‌شکل و تزئین صدف‌کاری را نشان می‌دهد که ظاهرش به خانواده سازهای بالکان و مدیترانه نزدیک است. آن را به‌خاطر شباهت ظاهری آورده‌ایم و نباید با باغلامای دسته‌بلند اشتباه گرفت؛ باغلامای واقعی را در عکس بالاتر، با دسته بلند و پرده‌های متراکم، می‌بینید. همین نکته برای خرید هم کاربرد دارد: «ساز کاسه‌گلابی دارای تزئین» همیشه باغلاما نیست.

کوک باغلاما: دوزن‌ها و جدول «بوزوک دوزن»

کوک در موسیقی باغلاما «دوزن» (düzen) نام دارد و نت‌ها در منابع ترکی با نام‌های «لا، ر، سل» (La-Re-Sol) نوشته می‌شوند. ویکی‌پدیای ترکی فهرست دوزن‌هایی را که در موسیقی محلی بیشتر دیده می‌شود با «بوزوک دوزن» یا «قرا دوزن» (La-Re-Sol) و «باغلاما دوزنی» (La-Re-Mi) آغاز می‌کند و دوره‌های ایسمک هم کوک «باغلاما دوزنی» را آموزش می‌دهند. جدول زیر دوزن‌های اصلی را از ویکی‌پدیای ترکی نشان می‌دهد؛ ستون دوم نت سه گروه سیم از پایین (بم) به بالا و ستون سوم نت قرار (karar sesi) است.

نام دوزن	سیم پایین – وسط – بالا	نت قرار	توضیح
بوزوک / قرا دوزن (Bozuk, Kara)	لا – ر – سل	لا	نخستین دوزن فهرست؛ ویکی‌پدیای انگلیسی آن را A–D–G می‌نویسد
باغلاما دوزنی (Bağlama)	لا – ر – می	می	دوزنی که ایسمک در دوره‌هایش آموزش می‌دهد (Bağlama Düzeni)
میسکت (Misket)	لا – ر – فا دیز	فا دیز	در منبع انگلیسی هم همین نت‌ها آمده است
ابدال (Abdal)	لا – لا – سل	لا	در کشور آذربایجان «آچیق کؤک» یا «بایرامی کؤکو» هم گفته می‌شود؛ محرم ارتاش برای سیم‌های میانی سیم برنجی اکتاو اضافه کرد
کوتاهیه (Kütahya)	لا – ر – ر	ر	در هر دو منبع ثبت شده است
عجم / مستزاد (Acem / Müstezat)	لا – ر – فا یا لا – دو – سل	فا یا دو	منابع در نام‌گذاری اختلاف دارند؛ ویکی‌پدیای ترکی هر دو را جداگانه آورده است

یک نکته کاربردی: اگر ساز را با ستاره‌سنج (tuner) کوک می‌کنید، توجه کنید که نام‌ها «نسبی» هستند. ویکی‌پدیای انگلیسی توضیح می‌دهد که در این سیستم سیم پایین به‌عنوان «لا» فرض می‌شود و بقیه نسبت به آن تعریف می‌شوند؛ ساز را بعد می‌توان به فرکانس مطلق دیگری منتقل کرد. بنابراین «لا» روی یک باغلاما لزوماً ۴۴۰ هرتز نیست و برای همراهی با سازهای دیگر باید با هم هماهنگ شوید. ایسمک یک درس پنج‌ساعته جداگانه فقط برای کوک «باغلاما دوزنی» دارد.

تکنیک‌های نواختن: تزنه، شلپه و دؤومه

باغلاما به دو شیوه اصلی نواخته می‌شود. روش نخست استفاده از مضراب است که به ترکی «تزنه» (tezene) یا «میزراپ» (mızrap) نام دارد. ویکی‌پدیای ترکی می‌نویسد تزنه معمولاً از پوست درخت گیلاس ساخته می‌شود و مضراب‌های دیگری از استخوان، فلز یا پلاستیک هم وجود دارد. روش دوم نواختن بدون مضراب است که «شلپه» (şelpe) و «دؤومه» (dövme) نام دارد: نوازنده با نوک انگشتان بر پرده‌ها می‌کوبد. TDK شلپه را «نواختن باغلاما بدون مضراب با ضربه نوک انگشت بر پرده‌ها» تعریف کرده و در مثال خود می‌آورد که در مناطقی که شلپه رایج است، سازهای کوچک‌تر ترجیح داده می‌شوند.

تکنیک	شرح	نکته
مضراب (tezene)	ضربه با مضراب کوچک که معمولاً از پوست درخت گیلاس ساخته می‌شود	روش نخست؛ دست غالب ضربه می‌زند و دست دیگر پرده‌ها را می‌فشارد
شلپه (şelpe)	کوبیدن نوک انگشت بر پرده‌ها بدون مضراب	طبق TDK؛ در برخی مناطق، همراه ساز کوچک‌تر
دؤومه (dövme)	ویکی‌پدیای ترکی «شلپه و دؤومه» را با هم نام تکنیک انگشتی می‌آورد	هر دو بدون مضراب‌اند
نشستن	چهارزانو یا نشسته با پشت صاف	زیر ساز روی ران قرار می‌گیرد
نگه‌داشتن	دسته با بین انگشت شست و اشاره نگه داشته می‌شود	دسته را «نباید چنگ زد»؛ وزن آن را فشار ساعد روی بدنه نگه می‌دارد

ویکی‌پدیای ترکی وضعیت بدن را هم شرح داده است: ساز بدنه را کمی به‌سمت چپ متمایل روی ران می‌گذارد، ساعد روی لبه بالایی بدنه تکیه می‌کند و مچ طوری خم می‌شود که مثلثی تشکیل شود و مضراب در مرکز قرار گیرد. دست دیگر دسته را بین شست و اشاره نگه می‌دارد و مهم است که دسته چنگ زده نشود، چون وزن ساز را همان فشار ساعد نگه می‌دارد. این توضیح برای کسی که می‌خواهد خودآموز را با ویدیو شروع کند مفید است؛ اما برای شروع درست، معلم حضوری خیلی بهتر است.

باغلاما و سازهای ایرانی: ستار، تار و خانواده تنبور

مقایسه باغلاما با سازهای ایرانی برای خواننده این سایت طبیعی است. منابع ما شباهت خانوادگی را تأیید می‌کنند: ویکی‌پدیای انگلیسی باغلاما را عضو خانواده بزرگ «تنبور» (tanbur) می‌داند؛ لوت‌های دسته‌بلند که از ایران و میانرودان تا آسیای مرکزی و آناتولی پراکنده‌اند. ستار هم در مقاله خودش عضو خانواده تنبور معرفی شده است. این تشابه خانوادگی یعنی چند سازِ دسته‌بلند از یک ردیف بزرگ نام‌گذاری می‌شوند، نه اینکه یکی از دیگری گرفته شده باشد؛ درباره اینکه کدام ساز از کجا آمده، منابع ما حکم قطعی نمی‌دهند و ما هم ادعایی نمی‌کنیم.

مقایسه	باغلاما (ترکیه)	ستار (ایران)	تار (ایران و قفقاز)
خانواده	لوت دسته‌بلند، خانواده تنبور	لوت دسته‌بلند، خانواده تنبور	لوت دسته‌بلند با بدنه ساعت‌شنی
ریشه نام	بستن (bağlamak)؛ برداشت‌های مختلف (AKM)	«سه سیم» به فارسی	«سیم» به فارسی؛ در اصل «چهارتار» (چهارسیمه)
سیم‌ها	معمولاً ۷ سیم در ۳ گروه	در اصل سه سیم؛ سیم چهارم را به مشتاق‌علی‌شاه نسبت می‌دهند	منبع ما تعداد سیم‌های امروزی را ذکر نکرده
نحوه نواختن	مضراب (تزنه) یا انگشت (شلپه)	با انگشت اشاره دست راست	منبع ما شیوه نواختن را ذکر نکرده
کاربرد معروف	موسیقی محلی و عاشیق‌ها	موسیقی کلاسیک ایرانی، تکنوازی و همراهی آواز	«ساز محبوب» برای ردیف و مقام (ویکی‌پدیا)

اطلاعات ستون ستار و تار از مقاله‌های ویکی‌پدیا درباره آنهاست. ویکی‌پدیا درباره ستار می‌گوید حدس زده‌اند که ریشه‌اش به قرن نهم میلادی برسد، ولی تخمین محافظه‌کارانه‌تر آن را قرن پانزدهم یا پیش‌تر می‌داند؛ ضمناً ستار در قرن‌های اخیر از نظر کوک و شیوه نواختن به تار نزدیک‌تر شده است. درباره تار هم مقاله ویکی‌پدیا از اصلاح دامنه صدایی آن در قرن هجدهم می‌نویسد. هدف ما در این مقایسه فقط معرفی شباهت‌هاست؛ اگر ستار یا تار می‌نوازید، فاصله‌های ریزپرده برایتان آشناست، اما مضراب، پرده‌ها و دوزن‌های باغلاما تازه‌اند و بهتر است با معلم شروع کنید.

برای آشنایی با فضای فرهنگی که این ساز در آن می‌درخشد، از استانبول تا قونیه، می‌توانید به راهنمای موزه مولانا در قونیه و موزه‌های استانبول سر بزنید؛ موسیقی در بخش بزرگی از فرهنگ ترکیه حاضر است.

نوازنده‌های برجسته باغلاما؛ فقط واقعیت‌های مستند

فهرست زیر محدود به نوازنده‌هایی است که تاریخ‌هایشان در ویکی‌پدیا و منابع خبری معتبر ثبت شده است. فهرست کامل نوازنده‌ها بسیار بلندتر است (ویکی‌پدیای انگلیسی حدود چهل نام فهرست می‌کند) و به‌جای تکرار آن، چند نام اصلی را آوردیم.

نوازنده	زندگی	نکته مستند
عاشیق ولی (Âşık Veysel)	۲۵ اکتبر ۱۸۹۴ – ۲۱ مارس ۱۹۷۳	متولد و درگذشته در روستای سیوریالان (Sivrialan) سیواس؛ از ۷‌سالگی نابینا؛ ۲۰۲۳ در برنامه بزرگداشت‌های یونسکو
محرم ارتاش (Muharrem Ertaş)	۱۹۱۳ – ۳ دسامبر ۱۹۸۴	استاد باغلاما و از چهره‌های سبک بوزلاک (Bozlak)
نشت ارتاش (Neşet Ertaş)	۱۹۳۸ – ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۲	فرزند محرم ارتاش؛ لقب «مضرابِ استپ» (Bozkırın Tezenesi) از یاشار کمال؛ دکترای افتخاری کنسرواتوار دولتی موسیقی ترکی دانشگاه فنی استانبول (۲۰۱۱)
اورهان گنجبای (Orhan Gencebay)	متولد ۴ اوت ۱۹۴۴	متولد سامسون؛ ۱۹۹۸ «هنرمند دولتی» ترکیه شد
عارف ساغ (Arif Sağ)	متولد ۱۹۴۶	نوازنده و خواننده؛ نماینده پارلمان از ۱۹۸۷ تا ۱۹۹۱
ارکان اوغور (Erkan Oğur)	متولد ۱۷ آوریل ۱۹۵۴	مبدع گیتار کلاسیک بدون پرده در ۱۹۷۶؛ استاد قوپوز و باغلاما

عاشیق ولی احتمالاً شناخته‌شده‌ترین نام این فهرست است. ویکی‌پدیا او را شاعر و نوازنده علوی، متولد و درگذشته در سیواس معرفی می‌کند که ترانه‌هایش به‌تعبیر منبع «اغلب غمگین» بود و درباره اخلاق، عشق، ایمان، مرگ، میهن‌دوستی و طبیعت می‌خواند؛ از معروف‌ترین ترانه‌هایش «Uzun İnce Bir Yoldayım» و «Kara Toprak» است. گوگل در ۲۵ اکتبر ۲۰۱۷ برای ۱۲۳مین سالگرد تولد او دودل منتشر کرد. در سال ۲۰۲۳، مطابق اعلام ریاست ارتباطات ترکیه (۲۹ دسامبر ۲۰۲۲)، یونسکو سالگرد ۵۰ سالگی مرگ او را در فهرست بزرگداشت‌های خود گنجاند و ترکیه آن سال را «سال عاشیق ولی» اعلام کرد.

نشت ارتاش را روزنامه Hürriyet Daily News در یادبود ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۹ چنین توصیف کرده است: متولد ۱۹۳۸ در روستای کیرتیلار (Kırtıllar) استان کیرشهر، درگذشته ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۲ در ازمیر در ۷۴ سالگی بر اثر سرطان؛ او ساز را از شش‌سالگی همراه ویولن آموخت. طبق همان گزارش، ارتاش عنوان «هنرمند دولتی» را که سلیمان دمیرل (رئیس‌جمهور وقت) پیشنهاد کرده بود نپذیرفت. برای آشنایی با خواننده‌های دیگر و موسیقی پاپ ترکیه، فهرست خواننده‌های معروف ترکیه و صفحه تارکان را ببینید.

آموزش باغلاما در استانبول: دوره‌های رسمی ایسمک

ایسمک (İSMEK) برنامه آموزش عمومی شهرداری کلان‌شهر استانبول است و پورتال رسمی آن اکنون «انستیتو استانبول ایسمک» (Enstitü İstanbul İSMEK) نام دارد. در این پورتال چند دوره باغلاما به‌نام «باغلاما (باغلاما دوزنی)» ثبت شده است (مقدماتی A1، باغلاما پایه و اکورد باغلاما). طبق خبر رسمی ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶ در صفحه اصلی همان پورتال، دوره آموزشی ۲۰۲۶–۲۰۲۷ آغاز شده و ایسمک در ۱۵۳ نقطه با بیش از ۱۵۰۰ برنامه خدمت می‌دهد؛ ثبت‌نام «در تمام سال» ادامه دارد.

دوره	مدت	نحوه برگزاری	شرط ورود	هدف رسمی
باغلاما (باغلاما دوزنی) مقدماتی A1	۵۲ ساعت	حضوری در مراکز ایسمک	آزمون عملی شنیدار و واکنش موسیقایی؛ حداقل سواد خواندن و نوشتن	آشنایی تاریخی، ساختاری و فرهنگی با ساز، تئوری پایه و دشیفره ریتمیک نت ساده
باغلاما مقدماتی A2	۵۲ ساعت	طبق فهرست «سایر دوره‌ها» در صفحه	در صفحه جداگانه ندیدیم	تکمیل مسیر A1 (از نام دوره)
«چالیپ سویله‌مه» (نواختن و خواندن)	۱۲۸ ساعت	طبق فهرست «سایر دوره‌ها»	در صفحه جداگانه ندیدیم	نواختن و خواندن همزمان (از نام دوره)
باغلاما پایه (Temel Bağlama)	۳۲ ساعت	آموزش از راه دور (ویدیویی)	بدون آزمون؛ حداقل سواد خواندن و نوشتن	کوک‌کردن، نت‌خوانی پایه و اجرای مقدماتی
اکورد باغلاما (کوک)	۵ ساعت	آموزش از راه دور	بدون پیش‌شرط	یاد گرفتن کوک «باغلاما دوزنی»

همه دوره‌ها برای سنین ۱۵ تا ۱۰۰ سال و به زبان ترکی هستند. دوره A1 طبق صفحه رسمی در مراکز متعدد استانبول، از جمله «مدرسه موسیقی و هنرهای نمایشی فاتح» و مراکزی در بهچلی‌اولر، اسن‌یورت، بویوک‌چکمجه، آتاشهیر، اسکودار و کارتال ارائه می‌شود؛ فهرست کامل و به‌روز مراکز را فقط در صفحه رسمی ببینید، چون ظرفیت و ساعت کلاس‌ها تغییر می‌کند. سه نکته مهم برای ایرانیان مقیم یا مسافر:

• زبان آموزش ترکی است. اگر ترکی‌تان ضعیف است، دوره‌های ویدیویی یا یک معلم خصوصی ساده‌تر است.
• ورود به پورتال طبق متن صفحه با شماره شناسایی T.C. یا حساب شهرداری انجام می‌شود. اینکه دارندگان کارت اقامت چگونه ثبت‌نام می‌کنند در صفحه رسمی توضیح داده نشده بود؛ رسانه‌ها از «ورود دانشجوی خارجی» نوشته‌اند، اما این را از منبع رسمی تأیید نکردیم و باید پیش از اقدام از مرکز بپرسید.
• هزینه: رسانه‌ها دوره‌های ایسمک را رایگان نوشته‌اند. در صفحه برنامه‌ها مبلغی دیده نمی‌شد، ولی چون نص رسمی نیافتیم، هنگام ثبت‌نام خودتان تأیید کنید.

اگر ساکن آسیایی استانبول هستید، هزینه رفت‌وآمد به کلاس‌ها با راهنمای کارت استانبول (آکبیل) و خطوط مترو استانبول راحت‌تر برنامه‌ریزی می‌شود.

خرید باغلاما در استانبول: کجا و چند؟

شناخته‌ترین خیابان سازفروشی استانبول «گالیپ ددِ» (Galip Dede Caddesi) در تونل است. روزنامه Hürriyet در مقاله‌ای از ۲۴ اکتبر ۲۰۰۹ نوشته بود که تعداد این مغازه‌ها از ۳۰ گذشته و از دهه ۱۹۸۰ پس از مغازه «پاته پلاک» (Pathe Plak، تأسیس ۱۹۶۶) شروع شده؛ بزرگ‌ترین آنها «زوهال موزیک» (Zuhal Müzik) را با بیش از ۴۵۰ مترمربع معرفی کرده بود. این مقاله ۱۷ سال پیش است و وضعیت امروز خیابان فرق کرده؛ منبع جدیدتر Time Out آدرس زوهال موزیک را «گالیپ دده ۳۷، تونل» می‌دهد (Hürriyet در ۲۰۰۹ شماره ۳۳ نوشته بود؛ پیش از رفتن آدرس را تأیید کنید) و می‌نویسد فروشگاه گارانتی دو ساله برای عیب ساخت و خدمات تعمیر دارد. این دو منبع فقط نشان می‌دهند خیابان هنوز مرکز ساز است؛ هیچ تضمینی نیست که باغلاما در هر مغازه وجود داشته باشد.

ما سایت رسمی فروشگاه‌های استانبولی را نتوانستیم برای خواندن قیمت باز کنیم (محافظ ضد‌ربات)، پس عددی را به آنها نسبت نمی‌دهیم. تنها نمونه قابل‌دسترس و تاریخ‌دار، مقاله روزنامه «یئنی بیرلیک» (Yeni Birlik) است که در ۲ سپتامبر ۲۰۲۵ منتشر و ۳ دسامبر ۲۰۲۵ به‌روز شده و فروشنده را نام نمی‌برد. قیمت‌ها را با نرخ رسمی بانک مرکزی ترکیه ۴۸٫۸۲۰۱ لیر به ازای هر دلار (۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶) فقط برای مقایسه تبدیل کرده‌ایم؛ این تنها نرخ تبدیل در مقاله است.

مدل (نمونه رسانه‌ای دسامبر ۲۰۲۵)	نوع	قیمت (لیر)	حدود دلار
Manuel Raymond BYDK	دسته‌کوتاه	۳٬۸۰۰ تا ۳٬۹۰۰	۷۸ تا ۸۰
Manuel Raymond BYMK	دسته‌کوتاه (مگنتی)	۶٬۴۰۰ تا ۶٬۵۰۰	۱۳۱ تا ۱۳۳
Nevai NV-2K-MH	دسته‌کوتاه	۸٬۷۰۰ تا ۹٬۷۰۰	۱۷۸ تا ۱۹۹
A1U کستانه (Kestane)	دسته‌بلند	۶٬۸۶۰ تا ۷٬۰۰۰	۱۴۰ تا ۱۴۳
A2U توت (Dut) / ماهون	دسته‌بلند	۷٬۳۵۰ تا ۷٬۵۰۰	۱۵۱ تا ۱۵۴
Saz 160C-WT	الکتروباغلاما	۲۹٬۶۰۰ تا ۳۰٬۰۰۰	۶۰۶ تا ۶۱۵
Saz 160B-WT	الکتروباغلاما	۴۴٬۴۰۰ تا ۴۵٬۰۰۰	۹۱۰ تا ۹۲۲

دو هشدار درباره این جدول: اول، قیمت‌ها مربوط به سال ۲۰۲۵ است و با تورم ترکیه امروز به‌احتمال زیاد بالاتر است؛ برای عدد دقیق باید پیش از خرید به فروشگاه مراجعه کنید. دوم، همه این‌ها ساز صنعتی ورودی هستند و ساز دست‌ساز استاد، به‌خصوص با بدنه یک‌تکه، قیمت‌های بالاتری دارد. یک مقاله مسافرتی Grantourismo (آخرین به‌روزرسانی ۲۰۲۳) پیشنهاد می‌کند که برای ساز دست‌ساز مدت‌ها قبل سفارش بدهید و سازنده را بشناسید؛ اما عددهای قیمتی آن مقاله کهنه است و ما نقل نمی‌کنیم.

نکات عملی خرید:

1. نوع ساز را مشخص کنید. دسته‌بلند و دسته‌کوتاه و دوزن‌های مختلف کاربرد متفاوت دارند؛ منابع ما رتبه‌بندی مشخصی نمی‌دهند، پس پیش از خرید با معلم یا نوازنده‌ای باتجربه مشورت کنید.
2. سیم‌ها، کوک و گوشی‌ها را امتحان کنید. ساز را کوک کنید و ببینید گوشی‌ها نمی‌لغزند و پرده‌ها روی دسته صدا نمی‌دهند.
3. کیف نرم یا سخت را حتماً جداگانه بررسی کنید؛ برای پرواز بهتر است کیف سخت یا نیمه‌سخت باشد.
4. فروشگاه معتبر را ترجیح دهید. مقاله مسافرتی Grantourismo هشدار می‌دهد که سازهای «سوغاتی» با کیفیت گردشگری اغلب قابل‌نواختن نیستند. اگر می‌خواهید برای خرید هدیه‌های دیگر هم برنامه بریزید، بازار بزرگ استانبول و خیابان استقلال را ببینید.
5. ارز و پرداخت: برای تبدیل پول به لیر راهنمای صرافی‌های استانبول را بخوانید.
6. بازپرداخت مالیات (Tax Free): برای گردشگران خارجی در ترکیه سازوکاری برای بازگرداندن مالیات ارزش افزوده وجود دارد، ولی حداقل مبلغ خرید و شرایط آن را در منبع رسمی تأیید نکردیم؛ از فروشنده بپرسید و رسید رسمی بگیرید.

بردن ساز با هواپیما و گمرک

باغلامای دسته‌بلند در نگاه اول حجم زیادی دارد. صفحه AKM طول سیم میان دو خرک را از ۳۰ تا ۹۵ سانتی‌متر ذکر می‌کند؛ پس بیشتر این سازها با کیف از ابعاد کیف دستی استاندارد اکونومی ترکیش (۲۳×۴۰×۵۵ سانتی‌متر) بزرگ‌ترند و کوچک‌ترین‌ها مثل جوره (۵۵ تا ۶۰ سانتی‌متر) هم در حد مرز هستند. این استنتاج ماست، نه گفته ایرلاین؛ ساز خودتان را با متر اندازه بگیرید.

قوانین عمومی بار ترکیش را در راهنمای ترکیش ایرلاینز ۲۰۲۶ با تاریخ ۶ اکتبر ۲۰۲۶ آورده‌ایم (از صفحه‌های رسمی ایرلاین). خلاصه موارد مرتبط با ساز:

مورد	قانون رسمی ترکیش (طبق راهنمای ما)	معنی برای باغلاما
بار دستی اکونومی	یک کیف تا ۸ کیلو و ۲۳×۴۰×۵۵ سانتی‌متر + یک وسیله شخصی ۴۰×۳۰×۱۵ سانتی‌متر	اکثر باغلامای بزرگ با کیف در این ابعاد نمی‌گنجد
بار چک‌شده عادی	مجموع ابعاد تا ۱۵۸ سانتی‌متر (طول+عرض+ارتفاع)؛ وزن هر تکه در اکونومی تا ۲۳ کیلو	اگر مجموع ابعاد کیف از ۱۵۸ بیشتر شود، وارد رده بار بزرگ می‌شود؛ ابعاد را خودتان بسنجید
بار بزرگ (Oversize)	بین ۱۵۸ و ۲۹۲ سانتی‌متر؛ هزینه جداگانه (۱۱۰ یا ۱۵۰ دلار در پروازهای بین‌المللی؛ ۱۰۰۰ لیر در داخلی)	ساز بزرگ با کیف سخت ممکن است وارد این رده شود
بار بیش از ۲۹۲ سانتی‌متر	به‌عنوان بار چک‌شده پذیرفته نمی‌شود	برای باغلاما بعید است به این سقف برسد، اما کیف بسیار بزرگ را اندازه بگیرید

ترکیش ایرلاینز برای سازها صفحه جداگانه‌ای دارد. ما نتوانستیم متن آن را مستقیم باز کنیم، پس اعداد آن را نقل نمی‌کنیم؛ پیش از خرید بلیت خودتان صفحه «Musical Instruments» را در سایت رسمی ایرلاین ببینید و در صورت نیاز با پشتیبانی تماس بگیرید. هر ایرلاین دیگر هم قانون خودش را دارد.

یک هشدار مهم برای ایرانیان: طبق گزارش‌های بررسی‌شده در راهنمای ترکیش ایرلاینز، ترکیش و چند ایرلاین ترک از ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶ پرواز ایران را در سیستم‌های رزرو نشان نمی‌دهند و بازگشت تضمین‌شده نیست؛ بنابراین ما در این مقاله هیچ مسیر پروازی به ایران را پیشنهاد نمی‌کنیم و فقط قوانین عمومی بار را آورده‌ایم. برای فرودگاه‌ها هم فرودگاه استانبول را ببینید.

درباره گمرک: صفحه پرسش‌های متداول وزارت بازرگانی ترکیه (بخش گمرک) هنگام ورود به ترکیه «ساز موسیقی» را در فهرست وسایل شخصی مسافر نام می‌برد و سقف معافیت هدیه را ۴۳۰ یورو می‌نویسد. این صفحه درباره خروج از ترکیه توضیحی برای ساز ندارد. خطر واقعی برای خریدار، ساز کهنه یا عتیقه است: بر اساس خلاصه‌های حقوقی که دیدیم، خروج اشیای فرهنگی و قوم‌نگارانه بدون اجازه وزارت فرهنگ جرم است و ممکن است موزه‌ها آن را کنترل کنند؛ ما متن قانون ۲۸۶۳ را مستقیم نخواندیم. بنابراین اگر ساز قدیمی، «آنتیک» یا دارای پیشینه می‌خرید، قبل از پرداخت از فروشنده کتباً بپرسید که آیا مجوز خروج لازم است و رسید و مشخصات ساز را نگه دارید.

باغلاما را کنار فرهنگ استانبول تجربه کنید

اگر دوست دارید فضای ساز را در شهر حس کنید، برنامه یک روز استانبولی با محور «موسیقی و فرهنگ» پیشنهاد می‌شود. از تونل (جایی که ساز‌فروشی‌ها مستقرند) تا برج گالاتا پیاده راه کوتاهی است؛ بعد می‌توانید با پل گالاتا به شهر قدیمی بروید. در مسیر، یک قهوه ترکی بنوشید و غذاهای محلی را از راهنمای غذاهای ترکی انتخاب کنید. اگر موزه می‌خواهید، فهرست موزه‌های استانبول و کارت موزه استانبول به شما در برنامه‌ریزی کمک می‌کند. برای قدم‌زدن کنار آب هم گالاتاپورت گزینه خوبی است.

ایستگاه روز	چه کار کنید؟	صفحه مرتبط
صبح	بازدید ساز‌فروشی‌ها در خیابان گالیپ دده، تونل	بخش خرید همین مقاله
ظهر	نهار با غذای محلی	غذاهای ترکی
بعدازظهر	بازدید موزه و قهوه ترکی	موزه‌های استانبول، قهوه ترکی
عصر	قدم‌زدن کنار دریا	گالاتاپورت

جمع‌بندی: باغلاما را چطور انتخاب و یاد بگیریم؟

باغلاما ساز دسته‌بلند هفت‌سیمه‌ای است که به شکل رسمی در فهرست میراث ناملموس یونسکو در قالب «عاشیق‌گری» حضور دارد و در موسیقی محلی ترکیه جایگاه محوری دارد. این ساز با آرابسک یکی نیست؛ بدنه آن معمولاً از چوب توت است و مضرابش از پوست درخت گیلاس؛ کوک‌های مختلف (بوزوک، باغلاما دوزنی، میسکت، ابدال و…) رنگ‌های متفاوتی به آن می‌دهند و انواع مختلف از جوره کوچک تا دیوان و میدان‌سازی را دربر می‌گیرد. اگر قصد یادگیری دارید، دوره‌های ایسمک را بررسی کنید؛ اگر قصد خرید دارید، از مدل ورودی شروع کنید و حتماً ساز را امتحان کنید؛ و اگر می‌خواهید با پرواز ببرید، بعد از اندازه‌گیری و تماس با ایرلاین تصمیم بگیرید. آخرین به‌روزرسانی این مقاله ۸ اکتبر ۲۰۲۶ است و قیمت‌ها، قوانین پرواز و ظرفیت دوره‌ها را باید پیش از اقدام دوباره از منبع رسمی بررسی کنید.