مشهورترین گروه های راک ترکیه در ۲۰۲۶ و ریشه راک آنادولو

آخرین به‌روزرسانی: ۲ مهر ۱۴۰۵ (۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶) — همه داده‌های این راهنما از ویکی‌پدیای ترکی هر گروه، سایت رسمی گروه دومان و گزارش‌های مطبوعات ترکیه (هوریت و بیانت) بازبینی شده و وضعیت فعالیت هر گروه تا ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶ کنترل شده است.

گروه های راک ترکیه یکی از زنده‌ترین صحنه‌های موسیقی خاورمیانه را ساخته‌اند؛ صحنه‌ای که ریشه‌اش در سبکی بومی به نام راک آنادولو است و امروز از دومان و مانگا تا آدام‌لار و یوزیوزه‌ایکن کونوشوروز را در خود جا داده است. اگر از ایران به ترکیه سفر می‌کنید یا در استانبول و آنکارا زندگی می‌کنید، این گروه‌ها همان چیزی هستند که در تاکسی، در بارهای کادیکوی و در جشنواره‌های تابستانی می‌شنوید. در این راهنما ۱۵ گروه و چهار پیشگام راک ترکیه را با سال تأسیس، ترکیب اعضا، آلبوم‌های شاخص، وضعیت فعالیتشان در سال ۲۰۲۶ و افتخارات بین‌المللی‌شان بررسی کرده‌ایم و توضیح داده‌ایم که راک آنادولو چیست و چرا گوش ایرانی آن را زودتر از راک غربی می‌پذیرد.

خلاصه راهنما: پرشنونده‌ترین گروه راک ترکیه امروز دومان (تأسیس ۱۹۹۹) است که تقویم کنسرت ۲۰۲۶ آن از استانبول تا باکو پر است. مانگا با رتبه دوم یوروویژن ۲۰۱۰ و آتنا با رتبه چهارم و ۱۹۵ امتیاز در یوروویژن ۲۰۰۴ بهترین نتایج بین‌المللی را دارند و مور و اوته‌سی در ۲۰۰۸ با ترانه ترکی «Deli» هفتم شد. قدیمی‌ترین گروه فعال مغول‌لار (۱۹۶۷) است. مهم‌ترین خبر ۲۰۲۶: بازگشت شبنم فراح به صحنه پس از شش سال و جدایی سه عضو از پنتاگرام در ۳۱ اوت ۲۰۲۶.

راک آنادولو چیست و چرا برای گوش ایرانی آشناست؟

پیش از معرفی گروه‌ها باید بدانید که موسیقی راک ترکیه یک شعبه ساده از راک غربی نیست. طبق مقاله راک آنادولو در ویکی‌پدیای ترکی، این سبک از آمیختن موسیقی فولکلور ترکیه (تورکو) با ساز و ریتم راک غربی ساخته شده و نخستین جرقه آن اجرای «Burçak Tarlası» توسط تولای گرمان در جشنواره نواهای بالکان در سال ۱۹۶۴ بود؛ ترانه‌ای فولکلور که با سازهای غربی و هارمونی چندصدایی و همراهی ارکستر ملی اجرا شد.

جریانی که در آغاز «آنادولو پاپ» نام گرفت، در سال‌های ۱۹۶۷ و ۱۹۶۸ با نخستین صفحه‌های ۴۵ دور آلپای، باریش مانچو، جم کاراجا، ارکین کورای، فیکرت کیزیلوک و مغول‌لار به یک موج سراسری تبدیل شد و بعدها نام «آنادولو راک» گرفت. نکته‌ای که این سبک را برای شنونده ایرانی آشنا می‌کند همین است: موسیقی‌دانان ترک متوجه شدند که حال‌وهوای مُد‌های شرقی و چرخش‌های ربع‌پرده‌ای موسیقی خودشان از پیش با روح سایکدلیک راک دهه ۶۰ همخوان است. به همین دلیل وقتی یک ایرانی برای نخستین بار «Cemalim» ارکین کورای یا «Alageyik» مغول‌لار را می‌شنود، بیش از آنکه احساس بیگانگی کند، ملودی‌هایی می‌شنود که به موسیقی دستگاهی و فولکلور آذری و کردی نزدیک است.

سه عنصر فنی، راک آنادولو را می‌سازد:

• ساز بومی در قلب گروه: باغلاما سازی است که کنار گیتار و درامز می‌نشیند. ارکین کورای در اواخر دهه ۱۹۶۰ همراه اورهان گنجه‌بای باغلامای الکتریکی را ساخت تا صدای این ساز در سالن‌های موسیقی و در بافت راک شنیده شود.
• شعر معترض: متن ترانه‌ها از ابتدا به نظم سیاسی و اقتصادی حاکم انتقاد می‌کرد. پس از سال ۱۹۸۰ که موسیقی پاپ تجاری‌تر شد، همین لحن معترض به شاخص اصلی راک آنادولو تبدیل شد.
• پیوند با آرابسک: دومان صریح‌ترین نمونه است؛ ویکی‌پدیای ترکی سبک این گروه را ترکیبی از گرانج و آلترناتیو راک آمریکایی با آرابسک و موسیقی فولکلور ترکیه توصیف می‌کند. اگر با موسیقی ابراهیم تاتلیس آشنا باشید، این پیوند را سریع می‌گیرید.

این پیشینه را که بدانید، بقیه راهنما معنای تازه‌ای پیدا می‌کند: راک ترکیه یک واردات نیست، یک ترجمه است.

جدول یک‌نگاهی به گروه های راک ترکیه در ۲۰۲۶

این جدول فشرده‌ترین تصویر از صحنه راک ترکیه است. ستون «وضعیت ۲۰۲۶» بر پایه آخرین اطلاعات تأییدشده تا ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶ نوشته شده است:

نام گروه	سال تأسیس	سبک اصلی	وضعیت در ۲۰۲۶	ترانه شاخص
دومان (Duman)	۱۹۹۹، استانبول	گرانج و آلترناتیو راک با رنگ آرابسک	فعال؛ تقویم کنسرت پر تا نوامبر ۲۰۲۶	Her Şeyi Yak
مانگا (maNga)	۲۰۰۱، آنکارا	نو‌متال، رپ‌کور، آلترناتیو	فعال؛ آخرین انتشار Bergüzarım (۲۰۲۵)	Cevapsız Sorular
مور و اوته‌سی (Mor ve Ötesi)	ژانویه ۱۹۹۵، استانبول	آلترناتیو راک	فعال؛ آلبوم Sirenler (۲۰۲۲) و کار Saygı1 (۲۰۲۵)	Bir Derdim Var
آتنا (Athena)	۱۹۸۷، استانبول	اسکا و پانک راک (آغاز با ترش‌متال)	فعال؛ اجرا در جشنواره Maximum Gençlik	Holigan
مغول‌لار (Moğollar)	۱۹۶۷، استانبول	راک آنادولو	فعال؛ ورود مسعود اوچار به کلاویه در ۲۰۲۵	Dinleyiverin Gari
کورتالان اکسپرس	۱۹۷۲، استانبول	راک آنادولو	فعال به سرپرستی احمد گووِنچ	Dönence (با باریش مانچو)
پنتاگرام / مزارکابول	بنیان ۱۹۸۷، استانبول	هوی‌متال و ترش‌متال	فعال؛ جدایی سه عضو در ۳۱ اوت ۲۰۲۶	Anatolia
شبنم فراح (تک‌خوان)	۱۹۹۶ (آلبوم اول)	هارد راک و راک آلترناتیو	بازگشت به صحنه در ۲۰۲۶ پس از شش سال	Sigara
یوزیوزه‌ایکن کونوشوروز	مه ۲۰۱۱	ایندی‌فولک	فعال؛ تکی Lades (۲۰۲۶)	Kaş
آدام‌لار (Adamlar)	۲۰۱۴	آلترناتیو راک	بازگشت به فعالیت در ۳۰ ژانویه ۲۰۲۶	Ah Be Güzelim
گریپین (Gripin)	۱۹۹۹، استانبول	پاپ راک	بدون آلبوم تازه از ۲۰۱۷	Böyle Kahpedir Dünya
کوربان (Kurban)	۱۹۹۷ (با نام Outside از ۱۹۹۵)	راک	منحل از نوامبر ۲۰۱۷؛ دو تکی در ۲۰۲۲	Gülümse
رپلیکاس (Replikas)	۱۹۹۳، استانبول	راک تجربی و آندرگراند	خواننده اصلی در اوت ۲۰۲۴ درگذشت	Kör Taşın Kıyısında
بولوتسوزلوک اوزلمی	۱۹۸۴	راک آلترناتیو و اعتراضی	فعال؛ تکی Zararsız Yolcu (۲۴ آوریل ۲۰۲۵)	Sözlerimi Geri Alamam
ازگینین گونلوغو	۱۹۸۲، استانبول	فولک‌راک و موسیقی آزادی‌خواه	فعالیت پراکنده (وضعیت ۲۰۲۶ تأیید نشد)	Alagözlü Yar

اگر می‌خواهید فهرست کامل‌تری از خوانندگان (نه فقط گروه‌ها) داشته باشید، راهنمای خواننده های مشهور ترکیه را ببینید؛ آن مقاله چهره‌های پاپ و آرابسک را هم پوشش می‌دهد.

دومان؛ پرشنونده‌ترین گروه راک ترکیه

دومان در سال ۱۹۹۹ در استانبول شکل گرفت. کاآن تانگؤزه در اوایل دهه ۹۰ برای تحصیل به سیاتل رفت و همان‌جا در قلب زادگاه گرانج، قطعات آلبوم اولش را نوشت. او با آری باروکاس و یعقوب ترانا گروهی به نام Mad Madame داشت و پس از بازگشت به ترکیه، باتوهان موتلوگیل را که در Blue Blues Band می‌نواخت به گروه آورد؛ اینجا بود که دومان متولد شد. نام گروه از ترانه «Hâlimiz Duman» گرفته شده است.

آلبوم نخست، Eski Köprünün Altında (۱۹۹۹)، گروه را معرفی کرد اما جهش بزرگ با آلبوم دوم Belki Alışman Lazım (۲۰۰۲) و ترانه «Her Şeyi Yak» رخ داد. سومین آلبوم، Seni Kendime Sakladım (۲۰۰۵)، برای گروه جایزه «آلتین کله‌بک» را آورد و دومان جایزه را روی صحنه به ارکین کورای تقدیم کرد — لحظه‌ای که در حافظه صحنه راک ترکیه ماند.

آلبوم‌های دوگانه Duman I و Duman II در ۱۸ مارس ۲۰۰۹ منتشر شد و کل ضبط آن در ۶۵ روز در استودیو Grouse Lodge در ایرلند انجام شد؛ همان استودیویی که Muse، Snow Patrol و R.E.M. در آن کار کرده‌اند. پس از Darmaduman (۲۰۱۳) گروه یازده سال آلبومی نداد و اعضا کارهای انفرادی منتشر کردند. سکوت در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۴ با تکی Kufi شکسته شد؛ ترانه‌ای که بسیاری آن را نقد صریح قدرت خواندند و نخستین کار دومان بود که پس از سال‌ها به فهرست پرشنونده‌های پلتفرم‌های دیجیتال راه یافت. در ۲۰۲۶ گروه مجموعه اجراهای زنده‌ای با عنوان Pür Cunda Live Sessions منتشر کرد که «Ah Bir Ataş Ver» از آن است.

ترکیب امروز دومان بر اساس صفحه ویکی‌پدیای ترکی گروه چنین است:

عضو	نقش	توضیح
کاآن تانگؤزه	خواننده و گیتار	بنیان‌گذار؛ دو آلبوم انفرادی (۲۰۱۵ و ۲۰۲۲)
باتوهان موتلوگیل	گیتار و بک‌وکال	آلبوم انفرادی Yadigar (ژانویه ۲۰۲۱)
آری باروکاس	گیتار بیس و بک‌وکال	آلبوم انفرادی Lafıma Gücenme (۷ فوریه ۲۰۱۸)
دوغاچ تیتیز	درامز	پیش‌تر درامر آتنا بود
چنگیز بایسال	درامز (عضو سابق)	ضبط آلبوم‌های ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۶
آلن کوناک‌اوغلو	درامز (عضو سابق)	تا ۲۰۰۷ در اجراهای زنده

نکته کاربردی برای مسافران: تقویم رسمی کنسرت دومان در پایان سال ۲۰۲۶ اجراهایی در کوچوک‌چیفتلیک پارک و آچیک‌هاوای حربیه استانبول، بورسا، دنیزلی، ازمیر، آنتالیا، آنکارا، مرسین، هاتای و همچنین باکو را نشان می‌دهد. یعنی اگر در فصل پاییز در ترکیه باشید، شانس دیدن دومان روی صحنه واقعاً بالاست.

مانگا؛ از یک گروه دانشجویی در آنکارا تا رتبه دوم یوروویژن

مانگا اهل آنکارا است و اواخر سال ۲۰۰۱ شکل گرفت. یاغمور ساریگول (گیتار) که از گروه قبلی‌اش اخراج شده بود، می‌خواست راک را با الکترونیک و ریف‌های سخت گیتار را با وکال رپ ترکیب کند. او نخست اورچون شکراوستا را آورد و بعد اوزگورجان اونی (درامز)، افه یلماز (ترن‌تیبل) و فرمان آکگول (خواننده) به گروه پیوستند. نام گروه از سنت کمیک ژاپنی «مانگا» گرفته شد.

با ترانه «Kal Yanımda» در مسابقه Sing Your Song دوم شدند و آلبوم نخستشان در ۱۴ دسامبر ۲۰۰۴ با همکاری Sony Music ترکیه و GRGDN بیرون آمد. این آلبوم بیش از ۱۸۰ هزار نسخه فروخت و جایزه صفحه طلایی گرفت؛ ترانه «Bir Kadın Çizeceksin» هم به ساندترک بازی FIFA 2006 راه یافت. در سال ۲۰۰۹ مانگا جایزه بهترین هنرمند اروپا در MTV Europe Music Awards را برد.

اوج بین‌المللی گروه، یوروویژن ۲۰۱۰ در اسلو بود. مانگا با ترانه انگلیسی We Could Be the Same در فینال ۲۹ مه ۲۰۱۰ با ۱۷۰ امتیاز دوم شد — بهترین نتیجه ترکیه پس از قهرمانی سرتاب ارنر در ۲۰۰۳. اگر تاریخ حضور ترکیه در یوروویژن برایتان جالب است، صفحه هدیسه هم نماینده ۲۰۰۹ ترکیه را معرفی می‌کند.

مسیر آلبوم‌های مانگا بر اساس صفحه ویکی‌پدیای ترکی گروه نشان می‌دهد که سبک گروه از نو‌متال به متال پیشرو رفته است:

آلبوم	سال	توضیح
maNga	۲۰۰۴	بیش از ۱۸۰ هزار نسخه فروش، صفحه طلایی
maNga+	۲۰۰۶	بازنشر ویژه با بازخوانی «Raptiye Rap Rap» از جم کاراجا
Şehr-i Hüzün	۲۰۰۹	صدای پخته‌تر؛ «Cevapsız Sorular» از این آلبوم است
e-akustik	۲۰۱۲	آکوستیک الکتریکی؛ دوئت با یلدیز تیلبه و آرتو تونچ‌بویاجیان
Işıkları Söndürseler Bile	۲۰۱۴	چرخش به متال‌راک
Antroposen 001	۲۰۲۱	گرایش به متال پیشرو
Antroposen 002	۱۴ دسامبر ۲۰۲۳	شش قطعه؛ نخستین کار کاملاً متال و تجربی گروه

ترکیب فعلی: فرمان آکگول (خواننده)، یاغمور ساریگول (گیتار)، جم باحتیار (بیس، از ۲۰۰۲) و اوزگورجان اونی (درامز). افه یلماز در ۲۴ فوریه ۲۰۱۳ از گروه جدا شد و مانگا از آن پس چهارنفره است. فرمان آکگول در ۲۰۲۶ تور انفرادی هم دارد، اما این به معنای انحلال گروه نیست.

مور و اوته‌سی؛ راک آلترناتیو با شعر ترکی

مور و اوته‌سی (به معنای «بنفش و فراتر از آن») در ژانویه ۱۹۹۵ در استانبول توسط هارون تکین، آلپر تکین، درین اسمر و کرم کابادایی تأسیس شد. ریشه گروه به اوایل دهه ۹۰ و گروه دبیرستانی Decision در دبیرستان آلمانی استانبول می‌رسد. آلبوم نخست، Şehir، در ژوئن ۱۹۹۶ منتشر شد.

این گروه ترکیه را در یوروویژن ۲۰۰۸ بلگراد نمایندگی کرد و نکته مهم این بود که برخلاف بیشتر نمایندگان، ترانه‌اش «Deli» کاملاً ترکی بود. مور و اوته‌سی در فینال ۲۴ مه ۲۰۰۸ با ۱۳۸ امتیاز هفتم شد. آلبوم Dünya Yalan Söylüyor (۲۰۰۴) که به آلبوم کالت گروه تبدیل شد، در ۲ سپتامبر ۲۰۱۶ برای نخستین بار روی صفحه وینیل ۱۸۰ گرمی منتشر شد.

آلبوم‌شناسی گروه بر پایه صفحه ویکی‌پدیای ترکی:

سال	اثر
۱۹۹۶	Şehir
۱۹۹۹	Bırak Zaman Aksın
۲۰۰۱	Gül Kendine
۲۰۰۳	Yaz (EP)
۲۰۰۴	Dünya Yalan Söylüyor
۲۰۰۶	Büyük Düşler
۲۰۰۸	Başıbozuk
۲۰۱۰	Masumiyetin Ziyan Olmaz
۲۰۱۲	Güneşi Beklerken
۲۰۱۶	Melekler Ölmez
۲۰۱۹–۲۰۲۰	Canlı Senfonik – Aya İrini و Harbiye Açıkhava
۲۰۲۲	Sirenler
۲۰۲۵	Saygı1

ترکیب امروز: هارون تکین (خواننده، گیتار ریتم، کلاویه)، کرم اوزیه‌گن (گیتار سولو)، بوراک گووِن (بیس) و کرم کابادایی (درامز). فیلم کنسرت گروه در وودافون پارک با نام Tamiri Mümkün در ۱۳ ژانویه ۲۰۲۳ روی پرده رفت.

آتنا؛ اسکا، پانک و سرود بسکتبال ترکیه

آتنا داستانی متفاوت دارد. دو برادر یازده‌ساله، گوکهان و هاکان اوزااوغوز، در ۱۹۸۷ از اومیت یلبار (گیتاریست سابق پنتاگرام) درس گیتار گرفتند و در پاساژ آکمار کادیکوی آگهی زدند تا بیسیست و درامر پیدا کنند. گروه در آغاز ترش‌متال می‌نواخت و آلبوم نخستش، One Last Breath (۱۹۹۳)، به یاد همان استاد گیتار منتشر شد.

چرخش بزرگ در ۱۹۹۷ رخ داد: آتنا از ترش‌متال به اسکا و پانک راک رفت. بیشتر کمپانی‌ها آلبوم را نپذیرفتند چون این سبک برای شنونده ترکیه تازه بود، اما NR1 ریسک کرد و Holigan در بهار ۱۹۹۸ بیرون آمد. ترانه هم‌نام آلبوم به سرود ثابت ورزشگاه‌های ترکیه تبدیل شد و بعد فدراسیون بسکتبال از آتنا خواست سرود تیم ملی را بسازد؛ نتیجه «12 Dev Adam» بود که در قهرمانی اروپای ۲۰۰۱ (نایب‌قهرمانی ترکیه) سر زبان‌ها افتاد.

آتنا در یوروویژن ۲۰۰۴ استانبول با ترانه انگلیسی For Real حاضر شد؛ این ترانه در انتخابات داخلی ۷۹ درصد آرای هیئت مردمی را گرفت و گروه در مسابقه با ۱۹۵ امتیاز چهارم شد — بالاترین امتیاز ترکیه تا آن زمان. گوکهان اوزااوغوز را ممکن است از داوری و اجرای برنامه او سس ترکیه هم بشناسید.

هشت آلبوم استودیویی آتنا عبارت است از One Last Breath (۱۹۹۳)، Holigan (۱۹۹۸)، Tam Zamanı Şimdi (۲۰۰۰)، Her Şey Yolunda (۲۰۰۲)، US (۲۰۰۴)، Athena (۲۰۰۵)، Pis (۲۰۱۰) و Altüst (۲۰۱۴). گروه پس از آن به انتشار تکی و کار برای فیلم و انیمیشن روی آورده و طبق فهرست بلیت‌فروشی‌های ترکیه در روزهای پایانی سپتامبر ۲۰۲۶ در جشنواره Maximum Gençlik در موغلا و ازمیر روی صحنه است.

پیشگامان راک آنادولو؛ چهار نامی که همه‌چیز را ساختند

نسل بنیان‌گذار راک ترکیه امروز بیشتر در آرشیو زندگی می‌کند، اما بدون این چهار نام هیچ‌یک از گروه‌های بالا وجود نداشت:

هنرمند	تاریخ تولد و درگذشت	نقش در راک آنادولو	میراث
باریش مانچو	۲ ژانویه ۱۹۴۳ – ۱ فوریه ۱۹۹۹، استانبول	از بنیان‌گذاران راک آنادولو	بیش از ۲۰۰ ترانه، ۱۲ آلبوم طلایی و یک پلاتینی؛ عنوان «هنرمند دولتی جمهوری ترکیه» در ۱۹۹۱
جم کاراجا	۵ آوریل ۱۹۴۵ – ۸ فوریه ۲۰۰۴، استانبول	بنیان‌گذار و رهبر چند گروه	کار با Apaşlar، Kardaşlar، Moğollar و Dervişan؛ ساخت کالت راک ترکیه
ارکین کورای	۲۴ ژوئن ۱۹۴۱ – ۷ اوت ۲۰۲۳، تورنتو	سایکدلیک و هارد راک آنادولو	ساخت باغلامای الکتریکی همراه اورهان گنجه‌بای؛ بازخوانی «Cemalim» و «Köprüden Geçti Gelin»
تولای گرمان	متولد ۱۹۳۵	آغازگر جریان آنادولو پاپ	اجرای «Burçak Tarlası» در ۱۹۶۴ با سازهای غربی و ارکستر ملی

در همین نسل باید سلدا باغجان، فیکرت کیزیلوک، ادیپ آکبایرام و آلپای را هم به یاد داشت. اگر به موسیقی اعتراضی ترکیه علاقه دارید، صفحه احمد کایا روایت تلخ‌ترین بخش این تاریخ را دارد.

مغول‌لار و کورتالان اکسپرس؛ دو گروه تاریخی که هنوز روی صحنه‌اند

مغول‌لار در ۱۹۶۷ در استانبول به دست مورات سس و عزیز عزمت بنیان شد و نخستین کنسرتش را در ۶ دسامبر همان سال داد. صفحه ۴۵ دور «Eastern Love / Artık Çok Geç» در فوریه ۱۹۶۸ بیرون آمد و در همان سال گروه با ترانه «Ilgaz» در مسابقه میکروفن طلایی سوم شد. در ۱۹۶۹ خودشان نام موسیقی‌شان را «آنادولو پاپ» گذاشتند. اواخر ۱۹۷۰ به پاریس رفتند و نخستین آلبومشان (۱۹۷۱) جایزه بزرگ صفحه آکادمی شارل کرو فرانسه را برد — نخستین افتخار بین‌المللی راک ترکیه.

گروه در ۱۹۷۶ منحل شد. در ۱۹۹۲ یکی از طراحان مجله لمان کمپین امضا برای بازگشت مغول‌لار راه انداخت و بیش از ۴۰۰۰ امضا جمع شد؛ جاهیت برکای، تانر اونگور و انگین یوروک‌اوغلو با افزودن سرهات ارسوز در ۳۱ مه ۱۹۹۳ در سالن جمال رشید رِی استانبول بازگشتند. از ۲۰۰۷ امراه کاراجا، پسر جم کاراجا، خواننده گروه است. طبق صفحه ویکی‌پدیای ترکی مغول‌لار ترکیب امروز چنین است: جاهیت برکای (گیتار، باغلاما، تنبور، خواننده)، تانر اونگور (بیس)، امراه کاراجا (خواننده)، کمال کوچوک‌بقال (درامز) و مسعود اوچار (کلاویه، از ۲۰۲۵) که جای سرهات ارسوز را گرفت.

کورتالان اکسپرس را باریش مانچو در ۱۹۷۲ ساخت و نامش را از قطار حیدرپاشا–کورتالان گرفت. این گروه سال‌ها ارکستر مانچو بود و در برنامه‌های تلویزیونی محبوب او (Adam Olacak Çocuk و 7’den 77’ye) می‌نواخت. پس از مرگ مانچو در ۱۹۹۹، جم کاراجا مدتی خواننده گروه شد. باهادیر آککوزو، گیتاریست و خواننده که از ۱۹۷۸ با گروه بود، در ۶ اوت ۲۰۰۹ در ۵۴ سالگی بر اثر سکته قلبی درگذشت؛ خبری که بیانت روز بعد منتشر کرد. امروز احمد گووِنچ سرپرست گروه است و کورتالان اکسپرس را برای زنده نگه داشتن ترانه‌های مانچو، کاراجا و آککوزو اداره می‌کند.

پنتاگرام (مزارکابول)؛ متال ترکیه با رنگ آناتولی

پنتاگرام را گیتاریست هاکان اوتانگاچ و درامر جنک اوننو بنیان گذاشتند و پایه‌های گروه در ۱۹۸۷ گذاشته شد. این گروه در خارج از ترکیه با نام مزارکابول شناخته می‌شود. نخستین کنسرت جدی‌شان در ژانویه ۱۹۸۷ در یک تالار عروسی در باغجیلار استانبول بود و پیش از رسیدن به قطعه پنجم، میزها و صندلی‌ها شکسته بود — اعضای گروه ناچار شدند خسارت تالار را بپردازند. کنسرت ۴ نوامبر ۱۹۸۸ در سینما مودا هم به «کنسرت افسانه‌ای مودا» معروف شد.

نقطه چرخش هنری، آلبوم سوم Anatolia (۱۹۹۷) بود: گروه ترش‌متال را رها کرد و هوی‌متال کلاسیک را با نواهای آناتولی و تأثیرات موسیقی خاورمیانه آمیخت. این آلبوم بیش از ۱۰۰ هزار نسخه فروخت و راه کنسرت‌های اروپایی را باز کرد. هشت آلبوم استودیویی گروه عبارت‌اند از Pentagram (۱۹۹۰)، Trail Blazer (۱۹۹۲)، Anatolia (۱۹۹۷)، Unspoken (۲۰۰۱)، Bir (۲۰۰۲)، MMXII (۲۰۱۲)، Akustik (۲۰۱۷) و Makina Elektrika (۹ سپتامبر ۲۰۲۲).

مهم‌ترین خبر ۲۰۲۶ درباره این گروه: طبق صفحه ویکی‌پدیای ترکی پنتاگرام، در ۳۱ اوت ۲۰۲۶ سه عضو — اوگون سانلی‌سوی (خواننده)، متین تورک‌جان (گیتار) و مورات ایلکان (خواننده) — به دلیل اختلاف نظر جدایی خود را اعلام کردند. هسته اصلی (اوتانگاچ، اوننو، تارکان گوزوبویوک، دمیر دمیرکان و گوک‌آلپ ارگن) باقی مانده است. گروه بین ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶ اجراهای آکوستیک مشترکی با ارکستر Istanbul Night Flight Symphony داشته است.

شبنم فراح؛ صدای زنانه راک ترکیه و بازگشت ۲۰۲۶

شبنم فراح (متولد ۱۲ آوریل ۱۹۷۲، یالووا) تک‌خوان است نه گروه، اما بدون او فهرست راک ترکیه ناقص می‌ماند. او در ۱۹۸۸ گروه تمام‌زنانه Volvox را تأسیس کرد که تا ۱۹۹۴ فعال بود. آلبوم نخست انفرادی‌اش، Kadın، در ۱۹۹۶ بیرون آمد و پس از آن Artık Kısa Cümleler Kuruyorum (۱۹۹۹)، Perdeler (۲۰۰۱)، Kelimeler Yetse (۲۰۰۳)، Can Kırıkları (۲۰۰۵)، Benim Adım Orman (۲۰۰۹)، Od (۲۰۱۳) و Parmak İzi (۲۰۱۸) منتشر شد.

مهم‌ترین رویداد راک ترکیه در ۲۰۲۶ بازگشت او به صحنه بود. طبق گزارش هوریت در ۷ مه ۲۰۲۶، او پس از شش سال دوری از صحنه دو کنسرت در کوچوک‌چیفتلیک پارک استانبول (۳ و ۲۷ ژوئن ۲۰۲۶) گذاشت؛ بلیت کنسرت اول در ۶ مه در چند دقیقه تمام شد و در صف فروش اینترنتی حدود ۲۸۰ هزار نفر منتظر ماندند. این رقم به‌تنهایی نشان می‌دهد بدنه مخاطب راک در ترکیه چقدر بزرگ است.

گروه همراه او سال‌ها ثابت مانده: بوکت دوران (بیس)، آیکان ایلکان (درامز)، اوزان توگن (کلاویه)، جرن توگن (بک‌وکال)، کرم اوزیه‌گن (گیتار) و باریش مانیسا (گیتار). در صحنه راک ترکیه او با هایکو چپکین و امره آیدین تور مشترک داشته و در آلبوم Anatolia پنتاگرام هم همکاری کرده است.

نسل تازه؛ از ایندی‌فولک تا راک تجربی

اگر می‌خواهید بدانید نسل زیر چهل سال ترکیه امروز چه گوش می‌دهد، این جدول پاسخ است:

گروه	تأسیس	ترکیب کلیدی	وضعیت و آخرین کار
یوزیوزه‌ایکن کونوشوروز	مه ۲۰۱۱	کاآن بوشناک، انگین سویک و سه نوازنده دیگر	فعال؛ آلبوم KADER SK. (۲۰۲۳)، تکی Lades (۲۰۲۶)
آدام‌لار	۲۰۱۴	تولگا آکدوغان، گورهان اوگوتوجو، برات ایشچی‌اوغلو، برکان تیلاول	توقف فعالیت در ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۵ و بازگشت در ۳۰ ژانویه ۲۰۲۶؛ آلبوم Kahırlı Merdiven (۱۵ نوامبر ۲۰۲۴)
گریپین	۱۹۹۹	بیرول نام‌اوغلو، اورن گولچیغ، آردا اینجه‌اوغلو، مورات باشدوغان، ایلکر بالیچ	آخرین آلبوم Nasılım Biliyor musun? (۲۰۱۷)
کوربان	۱۹۹۷	دنیز یلماز، اوزگور کانکاینار، کرم توزون، بوراک گورپینار	دو بار منحل شد (۲۰۰۵ و نوامبر ۲۰۱۷)؛ تکی‌های Gülümse و Damla در ۲۰۲۲
رپلیکاس	۱۹۹۳	گوکچه آکچلیک، بارکین انگین، اورچون باشتورک و…	خواننده اصلی گوکچه آکچلیک در ۱۱ اوت ۲۰۲۴ در ۴۷ سالگی درگذشت

چند نکته که در جدول جا نمی‌شود:

• یوزیوزه‌ایکن کونوشوروز در ۷ آوریل ۲۰۱۹ بزرگ‌ترین کنسرت انفرادی‌اش را برای ۵۰۰۰ نفر در مرکز نمایش بوستانجی داد و تکی «Kazılı Kuyum» را در استودیو Red Bull نیویورک به‌صورت آنالوگ ضبط کرد.
• گریپین در سال ۲۰۰۷ با ترانه «Böyle Kahpedir Dünya» صدرنشین چارت Nielsen Airplay ترکیه شد و برای ترانه «Sensiz İstanbul’a Düşmanım» با همکاری امره آیدین جایزه بهترین ترانه جشنواره طلایی استانبول اف‌ام ۲۰۰۷ را گرفت.
• کوربان در ۱۹۹۹ گروه پیش‌پرده کنسرت متالیکا در ورزشگاه علی سامی‌یِن و در ۲۰۰۵ پیش‌پرده مگادث در راک‌استانبول بود.
• رپلیکاس با آلبوم Köledoyuran (۸ سپتامبر ۲۰۰۰) آلبوم سال مجله Roll شد و موسیقی فیلم «دو دختر جوان» کوتلوق آتامان برایش جایزه بهترین موسیقی سی‌وهشتمین دوره جوایز سیاد را آورد.

بولوتسوزلوک اوزلمی و ازگینین گونلوغو؛ راک سیاسی و فولک‌راک

بولوتسوزلوک اوزلمی (۱۹۸۴) نخستین گروهی است که راک آلترناتیو با شعر ترکی اجرا کرد؛ پاسخی به این پرسش که «آیا می‌شود راک با کلام ترکی ساخت؟». ترانه‌های نجات یاواش‌اوغوللاری موضوع‌های جامعه‌شناختی، روانی، اقتصادی و سیاسی را می‌کاود. دو عضو ثابت گروه نجات یاواش‌اوغوللاری و سینا کولوغلو هستند. هشت آلبوم استودیویی گروه عبارت است از Bulutsuzluk Özlemi (۱۹۸۶)، Uçtu Uçtu (۱۹۸۹)، Güneşimden Kaç (۱۹۹۲)، Yol (۱۹۹۸)، Numara (۲۰۰۱)، Felluce/Bağdat (۲۰۰۵)، Zamska! (۲۰۰۹) و Bedreddin (۲۹ اکتبر ۲۰۲۱). آخرین تکی گروه، Zararsız Yolcu، در ۲۴ آوریل ۲۰۲۵ منتشر شد.

ازگینین گونلوغو در ۱۹۸۲ در استانبول به دست امین ایگوس، هاکان یلماز، شبنم اونال، ودات ورتر و نادیر گوک‌تورک تأسیس شد و نخستین کنسرتش را در ۱۹۸۳ در مرکز فرهنگی هودری مِیدان داد. این گروه واکنشی آزادی‌خواه به فشارهای پس از کودتای ۱۹۸۰ بود و شعرهای ناظم حکمت، ا. قادر و اورهان ولی را آهنگین کرد. آلبوم Alagözlü Yar (۱۹۸۷) کاملاً از بازخوانی تورکو ساخته شده است. گروه پس از آلبوم Ölüdeniz (۱۹۹۰) از هم پاشید و نادیر گوک‌تورک دوره دوم را از ۱۹۹۳ با آلبوم İstavrit آغاز کرد.

آلبوم‌های ضروری راک ترکیه برای شروع

اگر تازه می‌خواهید وارد این دنیا شوید، این ده آلبوم ترتیب شنیدن پیشنهادی است:

ترتیب	آلبوم	هنرمند	سال	چرا مهم است
۱	Belki Alışman Lazım	دومان	۲۰۰۲	ساده‌ترین نقطه ورود؛ گرانج با حس آرابسک
۲	Dünya Yalan Söylüyor	مور و اوته‌سی	۲۰۰۴	آلبوم کالت راک آلترناتیو ترکیه
۳	Anatolia	پنتاگرام	۱۹۹۷	متال با نواهای آناتولی؛ بیش از ۱۰۰ هزار نسخه
۴	Holigan	آتنا	۱۹۹۸	آغاز اسکا و پانک در ترکیه
۵	Şehr-i Hüzün	مانگا	۲۰۰۹	نو‌متال پخته با ترانه Cevapsız Sorular
۶	Moğollar ’94	مغول‌لار	۱۹۹۴	بازگشت پیشگامان با شعر سیاسی و محیط‌زیستی
۷	Kadın	شبنم فراح	۱۹۹۶	نخستین آلبوم مهم راک زنانه ترکیه
۸	Köledoyuran	رپلیکاس	۲۰۰۰	راک تجربی؛ آلبوم سال مجله Roll
۹	Eski Dostum Tankla Gelmiş	آدام‌لار	۲۰۱۴	طنز تلخ نسل جدید
۱۰	Bedreddin	بولوتسوزلوک اوزلمی	۲۰۲۱	راک اعتراضی معاصر

کجا و چگونه راک ترکیه را بشنویم؟

راه	جزئیات	نکته
پلتفرم‌های استریم	اسپاتیفای، اپل موزیک و یوتیوب موزیک همه این گروه‌ها را دارند	فهرست‌های «Türkçe Rock» نقطه شروع خوبی است
کانال رسمی یوتیوب گروه‌ها	دومان، مانگا و مور و اوته‌سی ویدئوهای کنسرت و اجرای زنده منتشر می‌کنند	اجراهای Pür Cunda Live Sessions دومان فقط اینجاست
کنسرت‌های سالنی و باز	کوچوک‌چیفتلیک پارک، آچیک‌هاوای حربیه، جولی جوکر آرِنا و اوپن‌ایر ازمیر و بورسا	تقویم کنسرت را از سایت رسمی گروه بگیرید، نه از سایت‌های واسطه
جشنواره‌های تابستانی	جشنواره راک زیتین‌لی در بالیکسیر و میلیون‌فست در چند شهر	تاریخ و لیست اجراکنندگان معمولاً نزدیک به برگزاری اعلام می‌شود
بارهای زنده	کادیکوی (پاساژ آکمار و اطرافش) و بی‌اوغلو	راهنمای بهترین کلاب های استانبول و صفحه کادیکوی را ببینید
فروشگاه‌های صفحه	خیابان استقلال و کادیکوی مرکز صفحه‌فروشی‌هاست	برای وینیل Dünya Yalan Söylüyor سراغ همین مغازه‌ها بروید

برای پیاده‌گردی موسیقی در استانبول، صفحه خیابان استقلال نقطه شروع خوبی است. اگر دنبال چهره‌های دیگر موسیقی ترکیه هستید، صفحه‌های تئومان (راک پاپ ملانکولیک)، حلیل سزایی، مانوش بابا و تارکان را ببینید. برای فهم پیوند موسیقی و هویت ملی در ترکیه هم صفحه سرود ملی ترکیه و برای آشنایی با فرهنگ روزمره، رسوم و عادات مردم ترکیه کمک‌کننده است.

چند نکته برای شنونده ایرانی

• زبان مانع نیست. بخش بزرگی از قدرت راک ترکیه در ریتم و مُد است، نه در متن. با این حال ترانه‌های دومان و مور و اوته‌سی متن‌های ادبی دارند و ترجمه‌شان ارزش وقت گذاشتن دارد.
• از راک آنادولو شروع کنید، نه از متال. برای گوشی که با موسیقی دستگاهی و فولکلور بزرگ شده، مغول‌لار و ارکین کورای پل طبیعی‌تری از پنتاگرام هستند.
• وضعیت گروه‌ها زود عوض می‌شود. فقط در دو سال گذشته رپلیکاس خواننده‌اش را از دست داد، آدام‌لار یک‌بار فعالیتش را متوقف و بعد از سر گرفت و پنتاگرام سه عضو را از دست داد. پیش از خرید بلیت، صفحه رسمی گروه را چک کنید.
• بلیت را از منبع رسمی بخرید. بلیت کنسرت‌های پرتقاضا (مثل بازگشت شبنم فراح) در چند دقیقه تمام می‌شود و بازار بلیت دست‌دوم قابل اعتماد نیست.

منابع اصلی این راهنما:

• مقاله راک آنادولو در ویکی‌پدیای ترکی
• صفحه گروه دومان در ویکی‌پدیای ترکی
• صفحه گروه آتنا در ویکی‌پدیای ترکی
• تقویم رسمی کنسرت دومان
• گزارش بیانت درباره درگذشت باهادیر آککوزو

سوالات متداول درباره گروه های راک ترکیه